मुख्य सामग्रीमा जानुहोस्

सबै लेख

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।

नेपालमा दूरसञ्चार सेवा
दूरसञ्चार ऐन, २०५३ ले दूरसञ्चार सेवालाई कुनै आवाज, चिन्ह, सङ्केत, लेखोट, आकृति, गोप्य सङ्केत वा खबर, उत्सर्जन, प्रसारण वा प्राप्तिको लागि कुनै तरिकाले पुनर्व्यवस्था, गणना वा अन्य परिवर्तन गरेको वा नगरेको त्यस्तो आवाज, चिन्ह, सङ्केत, लेखोट, आकृति वा गोप्य…
प्रविधि६९१ शब्द
राणा वंश
राणा वंश नेपाल अधिराज्यमा सन् १८४६–१९५१ बीच वास्तविक सत्ता सम्हाल्ने शासक कुल हो, जहाँ शाह वंश औपचारिक रह्यो। काजी जङ्गबहादुर राणाद्वारा स्थापना गरिएको यो निरंकुश व्यवस्थाको अन्त्य वि.सं. २००७ सालमा भयो। राणाहरू कुँवर खलकका वंशज मानिन्छन् र दरबारभित्रका…
इतिहास६९० शब्द
देव शमशेर जङ्गबहादुर राणा
देव शमशेर जंगबहादुर राणा (शासनकाल १९५७ फल्गुण २३-१९५८ साउन १२) राणा शासनका चौथो श्री ३ महाराज तथा नेपालका १२ औँ प्रधानमन्त्री हुन्। यिनी आफ्ना दाजू वीर शमशेरको निधन पछि श्री ३ को पदमा विराजमान भएका थिए। देव शमशेर निकै सरल र शान्त स्वभावका प्राइममिनिस्टर तथा…
जीवनी६९० शब्द
कालापानी
कालापानी भारतको प्रशासनिक नियन्त्रणमा रहेको सीमा–विवादित भूभाग हो, जसलाई भारतले उत्तराखण्डको पिथौरागढ जिल्लामा राख्छ। नेपालले सन् १९९७ देखि यसलाई सुदूरपश्चिम प्रदेशअन्तर्गत दार्चुला जिल्लाको भाग दाबी गर्दै आएको छ। हिमालयका उच्च भेगमा पर्ने यस क्षेत्रको उचाइ…
भूगोल र स्थान६८९ शब्द
दार्चुला जिल्ला
दार्चुला जिल्ला नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा पर्ने, देशको पश्चिम सिमानासँग टाँसिएको अन्तिम जिल्लामध्ये एक हो। यसको भू-उचाइँ ५१८ मिटरदेखि ७,१३२ मिटरसम्म फैलिएको छ र सदरमुकाम खलङ्गा हो। उत्तरतर्फ तिब्बत र पश्चिमतर्फ भारतसँग छिमेकी रहेको यो जिल्ला व्यापारिक,…
भूगोल र स्थान६८८ शब्द
नेपाल सरकार
नेपाल सरकार नेपालको कार्यकारी निकाय र केन्द्रीय सरकार हो। राजतन्त्रको अन्त्यपछि सन् २००८ मा गणतन्त्र स्थापना भई वर्तमान संरचना कार्यान्वित छ। राष्ट्रप्रमुखको पद राष्ट्रपति ले धारण गर्छन् भने कार्यकारी नेतृत्व प्रधानमन्त्री ले सम्हाल्छन्। संवैधानिक निकायका…
राजनीति र कानुन६८७ शब्द
राम शाह
राम शाह गोरखा राज्यका चौथो शाह वंशीय राजा मानिन्छन्। उनी पुरन्दर शाहका सुपुत्र र छत्र शाहका भाइ हुन्। प्रशासन र न्यायकेन्द्रित सुधार, तौल–मापनको मानकीकरण, वाणिज्यिक सन्धि र राज्यविस्तारका कारण उनी विशेष ख्यातिमा रहे। शासनकालको मिति सम्बन्धी प्रमाणहरू एकरूप…
जीवनी६८३ शब्द
नारायणगोपाल
नारायणगोपाल गुरुवाचार्य (वि.सं. १९९६ असोज १८–२०४७ मङ्सिर १९) नेपाली आधुनिक गायनका शिखर व्यक्तित्व र ‘स्वरसम्राट’ उपाधिले सम्मानित गायक थिए। उनले रेकर्ड गरेका गीतहरूको कुल संख्या स्रोतअनुसार फरक-फरक छ। उनका रचनाहरू नेपाली आधुनिक गीतको रूप-रङ निर्धारणमा…
जीवनी६८३ शब्द
रणजङ्ग पाँडे
रणजंग पाँडे वि. सं. १८९४ साउनमा मुख्तियार (प्रधानमन्त्री) भिमसेन थापालाई पदच्युत गरिएपछि मुलुकको केन्द्रीय राजनीतिमा पकड बनाउन सफल भएका थिए। मुलुकको मुख्तियारी पण्डित रङ्गनाथ पौडेलले पाएका भएपनि उनको अधिकार क्षेत्र मुलुकी बन्दोवस्त र परराष्ट्र विभागमा मात्र…
जीवनी६८१ शब्द
गिरिजाप्रसाद कोइराला
गिरिजाप्रसाद कोइराला नेपाली काङ्ग्रेसका शीर्ष नेता र चारपटकका प्रधानमन्त्री थिए। वि.सं. २०४६ पछिको दुई दशकको नेपाली राजनीतिमा उनले निर्णायक भूमिका खेले, शान्ति प्रक्रियामा माओवादी पक्षलाई मुलधारमा ल्याउन नेतृत्व गरे। वि.सं. १९८१ असार १८ मा भारतको बिहार…
जीवनी६८० शब्द
बौद्ध धर्म
बौद्ध धर्म शाक्यमुनि गौतम बुद्ध र उनका अनुयायीहरूको शिक्षामा स्थापित प्राचीन धर्मीय–दार्शनिक परम्परा हो। परम्परागत मान्यताअनुसार बुद्ध वर्तमान कल्पका चौथो सम्यक सम्बुद्ध हुन्। उनले इसा पूर्व छैटौँदेखि पाँचौँ शताब्दीबीच जीवन विताए र पश्चात् धर्म भारतीय…
धर्म र दर्शन६७९ शब्द
सन्थाल जाति
सन्थाल जाति नेपाल, भारत, बङ्गलादेश र भुटानमा फैलिएको आदिवासी समुदाय हो। विशेषतः नेपालका पूर्वी तराईका झापा, मोरङ र सुनसरी जिल्लामा बसोबास गर्ने यस समूहले प्रकृति-केन्द्रित सारना धर्म मान्छन्, आफ्नै सन्थाली भाषा र ओल चिकी लिपि प्रयोग गर्छन्, र गाउँ नेतृत्व…
समाज र जीवनशैली६७९ शब्द
नेपालमा कृषि
नेपालको कृषि क्षेत्र अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिन्छ। इतिहासमा यसले अधिकांश परिवारको जीविकोपार्जन सम्हाल्यो, यद्यपि कुल भूमिमा करिब २०% मात्र खेतयोग्य छ। १९८० दशकमा यस क्षेत्रबाट स्थूल घरेलु उत्पादनको झन्डै ६०% र निर्यातको करिब ७५% आएको थियो। हाल विश्व बैंकका…
अर्थतन्त्र र उद्योग६७७ शब्द
छिन्नमस्ता भगवती
छिन्नमस्ता भगवती सप्तरी जिल्लाको राजविराजबाट दक्षिण सीमावर्ती क्षेत्र छिन्नमस्ता को सखडा गाउँमा पर्छ। छिन्नमस्ता भगवती मनोकामना पूरा गर्ने शक्तिपीठहरू मध्ये एक पीठ मानिएको हुॅदा नेपाल र भारतका आम जनमानसको ठुलो आस्था रहेको छ। यो मन्दिर सप्तरी सदरमुकाम…
धर्म र दर्शन६७७ शब्द
महोत्तरी जिल्ला
महोत्तरी नेपालको मधेश प्रदेशमा पर्ने जिल्ला हो, जसले नेपालको कूल भूभागको करिब ०.६८ प्रतिशत र कूल जनसंख्याको करिब २.३९ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ। जनघनत्वका आधारमा पाँचौँ स्थानमा पर्ने यो जिल्लामा कृषि प्रमुख आम्दानीको आधार हो, हिन्दू र मुस्लिम समुदायको बहुलता छ…
भूगोल र स्थान६७४ शब्द
थारू जाति
थारू जाति नेपालका तराई र भित्री उपत्यकाहरूमा फैलिएको आदिवासी समुदाय हो, जसलाई नेपाल सरकारले ‘लोकजाति’का रूपमा मान्यता दिएको छ। बसोबास मेची–महाकालीसम्म र केही बस्ती उत्तर भारतमा पनि देखिन्छ। भाषिक र सांस्कृतिक वैविध्ययुक्त यस समुदायको मुख्य चाड माघी हो, र…
समाज र जीवनशैली६७२ शब्द
उदयपुर जिल्ला
उदयपुर जिल्ला नेपालको कोशी प्रदेशको पश्चिम–दक्षिण भागमा पर्ने, २,०६३ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल भएको प्रशासनिक एकाइ हो। भू–आकृतिमा महाभारत शृङ्खलादेखि चुरे पर्वतसम्म फैलिएको यस जिल्लामा भित्री मधेसका समथर फाँट र पहाडी भाग दुबै समेटिन्छन्। सिमेन्ट उद्योगका…
भूगोल र स्थान६७१ शब्द
नेपाल विद्युत प्राधिकरण
नेपाल विद्युत् प्राधिकरण नेपालको केन्द्रीय विद्युत् सेवा प्रदायक संस्था हो, जसको संस्थागत रूपान्तरणको मूल रेखा वि.सं. १९६८ मा चन्द्र शमशेरको पालामा काठमाडौँ उपत्यकाको फर्पिङ्ग लघु जलविद्युत् निर्माणसँग सुरु भएको मानिन्छ। वि.सं. २०१९ मा बिजुली अड्डाबाट नेपाल…
अर्थतन्त्र र उद्योग६७० शब्द
धनकुटा जिल्ला
धनकुटा जिल्ला पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रको कोशी अञ्चलभित्र पर्ने पहाडी जिल्ला हो, जसको प्रशासनिक केन्द्र धनकुटा नगरपालिका हो। यस सदरमुकामले क्षेत्रीय सदरमुकामको भूमिकासमेत वहन गरेको इतिहास छ। भू-आकृतिक विविधता, लिम्बुवानको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र बेंसी–पहाडका…
भूगोल र स्थान६६९ शब्द
दोलखा जिल्ला
दोलखा जिल्ला नेपालका मध्यम पहाडी भूभागमा पर्ने प्रशासनिक इकाइ हो, जसको क्षेत्रफल २,१९१ वर्ग कि.मी. छ। यसका सीमाना उत्तरतर्फ तिब्बत, पूर्वतर्फ सोलुखुम्बु जिल्ला र रामेछाप जिल्ला, पश्चिमतर्फ सिन्धुपाल्चोक जिल्ला परेका छन्। सदरमुकाम चरिकोट हो। जिल्लाको सर्वोच्च…
भूगोल र स्थान६६९ शब्द
वीरगन्ज महानगरपालिका
वीरगन्ज महानगरपालिका मधेश प्रदेशको पर्सा जिल्लामा अवस्थित एक प्रमुख औद्योगिक–व्यापारिक सहर र जिल्लाको सदरमुकाम हो। ‘नेपालको प्रवेशद्वार’का रूपमा परिचित यस महानगरबाट मुख्य भन्सार राजश्व संकलन हुन्छ र भारतबाट आउने सामानको आवागमन, वीरगञ्ज आन्तरिक सुक्खा बन्दरगाह…
भूगोल र स्थान६६९ शब्द
शङ्कर लामिछाने
शङ्कर लामिछाने (वि.सं. १९८४ चैत ५ - वि.सं. २०३२ माघ १०) चर्चित नेपाली निबन्धकार हुन्। उनलाई साहित्यका विशिष्ट साधकको रूपमा लिइन्छ। उनका गौँथलीको गुँड (२०२५), बिम्ब प्रतिबिम्ब (२०२८), गोधूली संसार(२०२७), एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन: प्याज र शङ्कर लामिछाने (२०३०)…
जीवनी६६९ शब्द
भवानी भिक्षु
भवानी भिक्षु (वि.सं. १९६६ जेठ २१ – २०३८ बैशाख ४) आधुनिक नेपाली कथासाहित्यका प्रमुख हस्ताक्षर हुन्। मैनाली र कोइरालापछि कथाशैलीमा अवदान पु¥याउँदै उनले तराइको सामाजिक जमीन र मनोवैज्ञानिक यथार्थलाई कथ्य बनाए। ‘आगत’ उपन्यासका लागि साझा पुरस्कार र मदन पुरस्कार…
भूगोल र स्थान६६८ शब्द
नातिकाजी
नातिकाजी (जन्म ११ पौष १९८२ – निधन १६ कार्तिक २०६०) नेपाली आधुनिक सङ्गीतका प्रमुख गायक तथा वरिष्ठ संगीतकार हुन्। रेडियो नेपालको आरम्भिक युगदेखि स्थापित स्वर र धुनमार्फत उनले मौलिक शैली निर्माणमा प्रभाव पारे। ‘नेपाली हामी रहौँला कहाँ’ जस्ता चर्चित गीतदेखि…
जीवनी६६७ शब्द