बौद्ध धर्म

बौद्ध धर्म शाक्यमुनि गौतम बुद्धको उपदेश र शिष्यपरम्परामा आधारित विश्वधर्म हो। बौद्ध परम्परामा बुद्धलाई वर्तमान कल्पका चौथो सम्यक सम्बुद्धको रूपमा पूज्य मानिन्छ। ऐतिहासिक समयमा उनी इ.पू. छैटौँदेखि पाँचौँ शताब्दीबीच जीवित रहेको उल्लेख पाइन्छ। उनको निधनपछि केही शताब्दीमै धर्म भारतीय उपमहाद्वीपभरि फैलियो, र दीर्घकालमा मध्य, पूर्वी तथा दक्षिण–पूर्वी जम्बू महाद्वीपका क्षेत्रमा समेत प्रतिष्ठित भयो। आज बौद्ध समुदाय तीन मुख्य सङ्घ—थेरवाद, महायान र वज्रयान—मा व्यापक रूपमा अभ्यास हुन्छ, र यसलाई पैंतिस करोडभन्दा बढी मानिसहरूले आस्था गर्छन्।

अर्थ, आदर्श र लक्ष

बुद्ध भन्ने पदावलीले बोधि प्राप्त गरी अन्तिम सत्यको प्रत्यक्ष साक्षात्कार गरेको व्यक्तिलाई जनाउँछ। जो स्वप्रयासबाट गुरु विना बुद्धत्वमा प्रतिष्ठित हुन्छ र प्राणीमात्रलाई दुःखनिरोधको वाटो देखाउँछ, उसलाई सम्यक सम्बुद्ध भनिन्छ। बौद्ध वाङ्मयमा अतीतमा अनेक सम्यक सम्बुद्धहरू उदित भइसकेका तथा भविष्यमा पनि उदित हुने धारणा रहेको छ। यस परम्पराको अन्तिम लक्ष्य दुःखबाट स्थायी मुक्ति, अर्थात् निर्वाण, हो।

बुद्धले अस्तित्वबारे जिज्ञासापूर्ण तर मुक्तिसँग असम्बद्ध तर्कलाई गौण मानेर, मूलतः दुःख र त्यसको निरोधतर्फ ध्यान केन्द्रित गराएको शिक्षण दिए। शीललाई आधार बनाएर ध्यानमार्फत समाधि सुदृढ गर्दै, त्यसबाट प्रज्ञा उदय गराउने अनुशासनलाई मुक्ति प्राप्तिको मार्गका रूपमा प्रतिपादन गरिएको छ।

चार आर्यसत्य र केन्द्रीय अवधारणाहरू

बौद्ध दर्शन र साधनाको केन्द्रमा चार आर्यसत्यका आधारभूत प्रतिपादनहरू छन्:

• दुःख आर्यसत्य
• समुदय आर्यसत्य
• निरोध आर्यसत्य
• मार्ग आर्यसत्य

यससँग सम्बद्ध मुख्य अवधारणामा अनित्य, दुःख, प्रतित्य–समुत्पाद, मध्यम प्रतिपद, शून्यता, कर्म, पुनर्जन्म, संसार र स्कन्धको चर्चा गरिन्छ। साधनामार्गमा त्रिरत्नको शरण, पारमिता, ध्यान, स्मृति, ज्ञान, करुणा तथा बोधिपक्षीय धर्महरूलाई महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

सम्प्रदाय, यान र सङ्घ

समकालीन अभ्यासमा बौद्ध धर्मका तीन प्रमुख सङ्घ—थेरवाद, महायान र वज्रयान—प्रसिद्ध छन्। स्रोतसूचीमा हिनयान, चिनियाँ र तिब्बती परम्पराका संकेतहरू पनि देखिन्छन्। यानगत वर्गीकरणमा श्रावकयान, प्रत्येकबुद्धयान, बोधिसत्त्वयान, बोधिसत्त्वसूत्रयान र बोधिसत्त्वतन्त्रयान (वज्रयान) जस्ता पदावली प्रयोग भएका छन्।

बोधि र बौद्ध आदर्श

गौतम बुद्धबाट उपलब्ध ज्ञानप्राप्ति नै बोधि हो, जसले संसारिक बन्धन छोड्न सक्षम बनाउँछ भन्ने मान्यता रहँदै आएको छ। पारमिताहरूको परिपूर्तिसँगै चार आर्यसत्यको सम्यक् बोध र कर्मनिरोधद्वारा बोधि प्राप्त हुने भनिन्छ। त्यस अवस्थामा लोभ, द्वेष, मोह, अविद्या, तृष्णा तथा आत्मबुद्धिको दृढ धारणा क्षीण भएर जान्छ।

बोधिका तीन तह उल्लेखित छन्: श्रावकबोधि, प्रत्येकबोधि र सम्यकसंबोधि। यीमध्ये सम्यकसंबोधिलाई सर्वोच्च आदर्शका रूपमा प्रतिष्ठित गरिएको छ।

ग्रन्थ र विनय

बौद्ध परम्परामा ग्रन्थीय संरचनाका रूपमा पिटकहरू प्रसिद्ध छन्। स्रोतमा सुत्त पिटक, बिनय पिटक र अभिधम्म पिटकका नामहरू उल्लेखित छन्। यी ग्रन्थसमूहले धर्म–विनय, उपदेश र दार्शनिक विवेचनाको आधार सम्हाल्छन्।

लुम्बिनी: जन्मस्थल र तिर्थ

लुम्बिनीलाई बुद्धको पवित्र जन्मस्थलका रूपमा मानिन्छ। इ.पू. ६२३ मा मायादेवी मन्दिर परिसरको बगैँचामा गौतम बुद्धको जन्म भएको परम्परा रहेकाे उद्धरण स्रोतमा प्रस्तुत छ, साथै जन्मसँगै सात पाइला टेकेर मानवजातिप्रति उद्गार प्रकट गरेको कथन पनि परिलक्षित हुन्छ। सन् १९९७ देखि यो क्षेत्र विश्व सम्पदा सूचीमा दर्ता गरिएको उल्लेख पाइन्छ, र प्रत्येक वर्ष विश्वभरिबाट ठूलो संख्यामा तीर्थयात्री तथा पर्यटक यहाँ पुग्छन्।

मौर्य सम्राट अशोकले आफ्नो आध्यात्मिक गुरु उपगुप्तको मार्गदर्शनमा इ.पू. २४९ मा लुम्बिनी पुगेका र "यहाँ शाक्यमुनि बुद्ध जन्मनु भएको थियो" भन्ने शिलालेखयुक्त अशोक स्तम्भ उभारिएको विवरण भेटिन्छ। उनले कपिलवस्तु, रामग्राम र देवदह लगायतका स्थलको दर्शन गरेको उल्लेख पनि छ। यसपछि चिनियाँ यात्रीहरू त्सेङ साई, फाहियान र हुयेन साड्डले क्रमशः चौथो, पाँचौँ र सातौँ शताब्दीमा भ्रमण गरी जन्मबृक्षको ठूटो, चैत्य, स्तम्भ, पवित्र पोखरी, तेलार नदी र चिसो–तातो पानीका मुहानहरूको चर्चा गरेका छन्।

सन् १३१२ मा राजा रिपु मल्लले अशोक स्तम्भमा लेखोट गरेर आफ्नो यात्राको स्मरण गराएका थिए। दीर्घकाल विस्मृतिमा गएको लुम्बिनी सन् १८९६ मा खड्ग शम्शेर र एलोइस फुहररले स्तम्भ पुनः पत्ता लगाएपछि पुनः चासोको केन्द्र बन्यो। सन् १९९९ मा पि.सि. मुखर्जीले उत्खनन गरी मायादेवीको मूर्ति र मन्दिरका भग्नावशेष देखाएका, १९३० को दशकमा केशर शम्शेर राणाबाट उत्खनन, र सन् १९६२ मा भारतीय पुरातत्वविद् देवला मित्राद्वारा अन्वेषण गरिएको विवरण उद्धृत छ।

सन् १९६० को दशकदेखि संयुक्त राष्ट्र लगायत संस्थाहरूको सहकार्यमा नेपाल सरकारले योजनाबद्ध संरक्षण कार्य अघि बढायो। सन् १९७० मा लुम्बिनी विकास परियोजना, १९७५ मा लुम्बिनी विकास समिति र सन् १९८५ मा स्वायत्त लुम्बिनी विकास कोष स्थापना भई संरक्षण तथा प्रवर्द्धनको काम निरन्तर गरिएको छ। सन् १९९२–१९९६ मा कोष, नेपाल सरकार पुरातत्व विभाग र जापान बौद्ध महासङ्घले संयुक्त उत्खनन सम्पन्न गरे। आज लुम्बिनी आध्यात्मिक, धार्मिक र पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकसित बगैँचा क्षेत्र हो।

प्रसार र जनसमुदाय

बुद्धपश्चात् पाँच शताब्दीको अवधिभित्र धर्म भारतीय उपमहाद्वीपभरि फैलिन पुगेको र त्यसपछि करिब दुई हजार वर्षमा मध्य, पूर्वी र दक्षिण–पूर्वी जम्बू महाद्वीपका भागमा विस्तार भएको उल्लेख पाइन्छ। समसामयिक मूल्याङ्कनअनुसार बौद्ध धर्मलाई पैंतिस करोडभन्दा बढीले मान्ने र विश्वको चौथो ठूलो धर्मको रूपमा रहने भनाइ प्रस्तुत छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बौद्ध धर्म।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बौद्ध धर्म. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE

@misc{ne_280,
  title = {बौद्ध धर्म},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}