थारू जाति

थारू जाति नेपालका तराई मैदान र भित्री उपत्यकाहरूमा केन्द्रित आदिवासी समुदाय हो, जसलाई नेपाल सरकारले लोकजातिको मान्यता दिएको छ। यिनको बसोबास मेचीदेखि महाकालीसम्म फैलिएको छ, साथै केही बस्ती उत्तर भारततर्फ पनि रहेका छन्। सांस्कृतिक परम्परा, भाषिक स्वरूप र उपसमूहहरूको विविधताले थारू समाजलाई अलग पहिचान दिन्छ। इतिहासमा कमैया प्रथाको प्रभाव र मलेरियाग्रस्त क्षेत्रप्रति सहनशीलताका कारण पनि यो समुदाय विशेष रूपमा उल्लेखित छ।

भौगोलिक वितरण

थारूहरूको थलो तराईको पूर्व–पश्चिम फाँट मात्र होइन, भित्री तराईका उपत्यकासमेत हुन्। प्रमुख बस्ती क्षेत्रमा सुर्खेत उपत्यका, दाङ र देउखुरी उपत्यका, चितवन उपत्यका, माडी उपत्यका, मरिनखोला उपत्यका तथा कमला उपत्यका पर्दछन्। समग्र तराई र सीमापारका केही भूभागमा बसोबास भएकाले थारू समाज भौगोलिक रूपमा दीर्घवृत्ताकार फैलावट देखिन्छ। स्थानीय परिवेश र छिमेकी समुदायसँगको सम्पर्कअनुसार बस्तीको भौतिक संरचना र रहनसहनमा क्षेत्रगत भिन्नता पाइन्छ।

सामाजिक पहिचान र उपसमूह

थारूहरूलाई आदिवासी समूदायका रूपमा लिइन्छ, र तिनको स्वरूप दक्षिणका आर्य समुदायसँग दीर्घ सम्पर्कले प्रभावित देखिन्छ। स्थानभेद अनुसार थर र भाषामा उल्लेख्य अन्तर पाइने भएकाले समुदायभित्र उपसमूहहरू पहिचान हुन्छन्। उदाहरणस्वरूप कोचिला, सप्तरीया लालपुरिया, सोलरिया, राना थारू, मर्दनिया, कडरिया, मोरङगिया, राजहटीया, रौतार, चितौनिया, मझौरा, दङ्गौरा आदि नाम प्रचलित छन्। वि.सं. २०७६ तिर केही राना थारू समूह अलग जातिका रूपमा सूचीकृत भए पनि “राना थारू” नाम प्रयोग भइरहेको उल्लेख छ।

उत्पत्ति सम्बन्धी मत

थारूलाई “भूमिपुत्र” मान्ने धारणा रहँदै आएको भए पनि उत्पत्तिबारे एकमत देखिँदैन। केही मौखिक परम्परामा राना थारूलाई राजपूत मूलसँग, तथा थार मरुभूमिबाट सुदूर पश्चिमी तराईतिर बसाइँ सरेको कथन पाइन्छ। पूर्वतराईतर्फ थारूलाई कपिलवस्तु क्षेत्रका शाक्य–कोलिय समुदायसँग जोड्ने धारणा पनि प्रस्तुत हुन्छ। विद्वान् अलबरूनीका उल्लेखअनुसार थारूहरू कम्तीमा १०औँ शताब्दीदेखि पूर्वी तराईतिर बसोबास गर्थे। ऐतिहासिक ग्रन्थ ‘ताबाकत-ए-नसिरी’मा कामरूप क्षेत्रमा कोच, मेच र थारू जातिहरू रहेको उल्लेख छ, र ११९९ ई. तिर मोहम्मद बख्तियार खिल्जीको विवरणमा तिनको आकृति मङ्गोलोड विशेषतासँग सम्बन्धित देखाइएको छ। केहीले “थारू” शब्दलाई “तराईका वासी”सँग जोड्छन्, अरू धारणा ‘थर’ मूल शब्दबाट ‘जङ्गलका मानिस’ अर्थतिर संकेत गर्छन्। कतिपय अध्ययनले राजपूत मूलको दाबीलाई अस्वीकार गर्दै रक्त-समूह तथा शारीरिक बनोटका आधारमा मङ्गोलोइड मूल घटक बलियो रहेको निष्कर्ष दिएको पाइएको छ।

भाषा

थारू समुदायभित्र थारू भाषाका विभिन्न रूपान्तर बोलिन्छन्। पश्चिमतर्फ दङ्गौरा, कठरिया, सोनहा आदिको चलन देखिन्छ भने पूर्वतर्फ चितौनिया बोलिन्छ, जसको संरचना पश्चिमेली थारू रूपहरूभन्दा भिन्न मानिन्छ। यी रूपान्तरहरूमा मैथिली, भोजपुरी र अवधीजस्ता छिमेकी भाषासँग सतही समानता देखिए पनि थारू भाषिक परम्परामा मौलिकता बचेको भनाइ छ। लिखित इतिहास व्यवस्थित नभए पनि भाषा प्राचीन मानिन्छ, र कतिपय धारणा बौद्धकालीन पाली भाषासँग निकटता तथा लुम्बिनी–देवदह क्षेत्रको सांस्कृतिक धरातलसँग सम्बन्धित ठान्छन्। भाषिक वर्गीकरण इन्डो–आर्यन सन्दर्भमा संक्रमणशील देखिने, र थरू घरपरिवारको शब्दसामग्रीमा पुरानो सब्सट्रेटको छाप रहेको उल्लेख गरिन्छ।

संस्कृति, चाँडपर्व र संस्कार

थारूहरूको परिवार–समाजमा ‘गुरुवा’ वा ‘भर्रा’ पुरोहितको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। घरदैलोजका ईष्टदेव ‘देउरहार’को पूजाआजा गरिन्छ। वैवाहिक संस्कारमा बेहुलीलाई विशेष कचौरा दिने चलन छ, जसलाई पारिवारिक कठिनाइमा विषपानको प्रतीकात्मक वस्तु मानिने विश्वास जोडिन्छ। मृत्यु संस्कार क्षेत्रअनुसार फरक छ—पूर्वतर्फ दाह संस्कार प्रचलित छ भने पश्चिमतर्फ गाड्ने चलन, जहाँ पुरुषलाई घोप्टो र महिलालाई उत्तानो पारेर गाडिन्छ। विशाल संयुक्त परिवार सञ्चालन गर्ने परम्परा छ, जसले खेती र पशुपालनजस्ता सामूहिक काम सुगम बनाउँछ। प्रमुख पर्वमा माघी (माघ १ गते) विशेष मानिन्छ; साथै जितिया, दशैं, तिहार (दिया देवारि), छठ, हरेरी पूजा, पन्ध्र, खिचरा, होरी, सिरुवा, समा चकेवा, गुरही आदि पर्व पनि मनाइन्छन्। कुलदेवता काली भगवती, मैया र गोरैया मानिन्छन्; सामूहिक देव ‘बरदम’ र ‘भूइहार’को पूजा चैत्र र भाद्रमा गर्ने चलन छ।

जीविका, समाज र स्वास्थ्य

थारू समाज श्रमकेन्द्रित जीविकामा आधारित छ, जहाँ खेतीपाती र पशुपालन मुख्य पेशा मानिन्छ। पछिल्ला समय व्यापार र नोकरीतर्फ भीड बढेको उल्लेख छ। इतिहासमा कमैया प्रथाबाट सबैभन्दा बढी थारूहरू पीडित रहेको भनाइ छ; वि.सं. २०५७ साउन २ मा मुक्त घोषणा भए पनि सुधार धीमा रहेको, र कमलरी प्रथा रोक्न कठिनाइ भएको उल्लेख पाइन्छ। शिक्षा र चेतना विस्तारसँगै सामाजिक–आर्थिक स्थिति क्रमशः उकासिंदै गएको अनुभूति गरिएको छ। स्वास्थ्य पक्षमा, थारूहरू मलेरिया प्रभावित क्षेत्रप्रति अधिक सहनशील मानिन्छन्; समकालीन अध्ययनले नजिकका समूहहरूभन्दा करिब ७ गुणा कम मलेरिया देखिएको र आहार–आचरणभन्दा आनुवंशिक कारण बलिया भएको निष्कर्ष निकालेको छ, जसलाई पछिल्ला अनुगमनमा थलोसीमिया सम्बन्धी जीन पहिचानबाट समर्थन गरिएको छ।

खानपान

थारू भोजनमा धानको पिठोबाट बनाइने ‘बगिया’ वा ‘ढिक्री’ विशेष मानिन्छ, जुन भापमा पकाइएर चटनी वा करीसँग खाने गरिन्छ। पानीका निकायमा पाइने घोंघा ‘गोंघी’ उमालेर मसला मिसाई झोल परिकार बनाइन्छ। केही परिकारमा मुसा र गंगटोसमेत प्रयोग हुने चलन उल्लेख छ। दैनिक भोजनको नामकरणमा बिहानी खाजालाई ‘कल्वा’, दिउँसोको भोजन ‘मिन्ही’ र साँझको खाना ‘बेरी’ भनिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “थारू जाति।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%82_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). थारू जाति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%82_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF

@misc{ne_342,
  title = {थारू जाति},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%82_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}