उदयपुर जिल्ला

उदयपुर जिल्ला कोशी भेगतर्फको एक मध्य–आकारको जिल्ला हो, जहाँ पहाड र भित्री मधेसको मिश्रित भू–रूप पाइन्छ। जिल्ला भू–भाग महाभारत शृङ्खलाको टाकुरादेखि चुरे पर्वतका फेदसम्म ओगटिएको छ र क्षेत्रफल २,०६३ वर्ग किलोमिटर उल्लेख गरिएको छ। क्षेत्रफलका आधारमा नेपालमा २७औँ, पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रमा चौथो तथा सगरमाथा अञ्चलभित्र दोस्रो ठूला जिल्लामध्ये गणना भएको दाबी पाइन्छ। उदयपुर सिमेन्ट उद्योग रहेको कारण औद्योगिक पहिचान पनि प्रबल छ, र प्रशासनिक केन्द्र गाईघाटमा अवस्थित छ।

भौगोलिक अवस्थिति र सिमाना

अक्षांश २६°२६′३९″देखि २७°०१′१०″ उत्तर र देशान्तर ८६°००′०९″देखि ८७°०१′००″ पूर्वको दायरामा पर्ने यस जिल्लाको उत्तरी भाग पहाडी छ र दक्षिणतर्फ चुरे तथा फाँट भेटिन्छन्। पूर्वतर्फ सुनसरी जिल्ला र धनकुटा जिल्ला, पश्चिमतर्फ धनुषा जिल्ला र सिन्धुली जिल्ला, उत्तरतर्फ भोजपुर जिल्ला, खोटाङ जिल्ला र ओखलढुङ्गा जिल्ला, र दक्षिणतर्फ सिरहा जिल्ला तथा सप्तरी जिल्ला पर्दछन्। भू–आकृतिका कारण बस्तीहरू कतैकतै पाखाभित्तामा छरिएका, कतैकतै समथर मैदानमा घना देखिन्छन्।

भू–आकृति र बस्ती–रूप

जिल्ला दुई मुख्य भौगोलिक फित्तामा विभाजित छ—महाभारतका डुँडालो पहाड र चुरेको फेदबीचको भित्री मधेस। महाभारत भेगमा ढिस्काभएका धार र डाँडाकाँडा भएकाले बस्ती पातलो र विस्थापित देखिन्छ, भने महाभारत फेदीदेखि चुरेसम्मका दुई फराकिला फाँटमा समथर ढाँचाका बस्ती विकसित छन्। पश्चिमतर्फको फाँटमा कटारी नगरपालिकाको काहीँ अंश पर्छ; पूर्वतर्फको ठूलो फाँटमा बेलका नगरपालिका, चौदण्डीगढी नगरपालिका र त्रियुगा नगरपालिका (केही भाग) समावेश छन्। जिल्लाको सबैभन्दा माथिल्लो थलो चित्रेथाम मानिन्छ, जसको उचाइ करिब ७,७७० फिट बताइन्छ।

जलवायु र मौसम

उदयपुरमा उष्ण–शितोष्णदेखि समशितोष्ण प्रकारका हावापानी पाइन्छन्। क्षेत्रफलको करिब ०.६% भाग उपोष्ण, १८.८% भाग न्यानो समशितोष्ण र ०.६% भाग चिसो समशितोष्ण जलवायु क्षेत्रमा पर्छ। अधिकतम तापक्रम सरदर ३८ डिग्री सेल्सियससम्म र न्यूनतम १६ डिग्री सेल्सियस नापिएको उल्लेख छ। वर्षा मनसुनमा बंगालको खाडीबाट आउने बादलका कारण बढी र जाडोयाममा अरबी सागरको प्रभावबाट केही मात्रामा हुने, वार्षिक औसत २,१५२ मिलिलिटर रहेको भनिन्छ।

जलस्रोत र वन–वन्यजन्तु

जिल्लाको कुल भू–भागमध्ये करिब २३.१३% क्षेत्र नदीनाला र खोल्साले ढाकेको छ। मुख्य धाराहरूमा सप्तकोशी, त्रियुगा, बरुवा, ककरु, तावा र कमला नदी समावेश छन्। करिब ५,९०० फिट (१,७७० मि.) उचाइको रौताको पोखरी वर्षभरि नसुक्ने तालका रूपमा चर्चित छ, जहाँ धार्मिक आस्था ठुलो देखिन्छ र आन्तरिक भ्रमणको सम्भावना उल्लेखनीय मानिन्छ। अन्य पोखरीहरूमा ताप्लि, झिल्के, सुकेपोखरी र थानापोखरी आदि पाइन्छन्।

वनजंगलले करिब ५३.७३% भू–भाग ओढेको यस जिल्लामा साल, सिसौ, सिमल, खयर, गुराँस, तेजपातदेखि लिएर विभिन्न औषधिजन्य बोटबिरुवासम्म प्रशस्त भेटिन्छन्। वन्यजन्तु र चरा प्रजातिहरू विविध पाइने भए पनि विस्तृत तथ्याङ्क यहाँ उद्धृत गरिएको छैन।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा जम्मा ८ स्थानीय तह छन्—४ नगरपालिका र ४ गाउँपालिका। नगरपालिकामा कटारी नगरपालिका, चौदण्डीगढी नगरपालिका, त्रियुगा नगरपालिका र बेलका नगरपालिका पर्छन्। गाउँपालिका तहमा उदयपुरगढी गाउँपालिका, ताप्ली गाउँपालिका, रौतामाई गाउँपालिका र लिम्चुङबुङ गाउँपालिका रहेका छन्। सदरमुकाम गाईघाटमा छ, जहाँबाट जिल्ला प्रशासनिक कार्य सञ्चालन हुन्छ।

जनसांख्यिकी

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या ३४२,७७३ दर्ता भएको छ। यसअघि २०६८ सालमा जनसङ्ख्या ३१७,५३२ र घरधुरी ६६,५५७ थियो; २०५८ सालमा कुल जनसङ्ख्या २८७,६८९ (पुरुष १४३,७५६ र महिला १४३,९३३) लेखिएको देखिन्छ। पछिल्लो दशकमा जनघनत्व करिब २९.९१ प्रतिशतले बढेको उल्लेख छ, र बस्तीको बहुलता ग्रामीण स्वरूपमै केन्द्रित छ।

धार्मिक दृष्टिमा हिन्दू ७५.४३ प्रतिशत, बौद्ध १२.२३ प्रतिशत र किराँत १०.५ प्रतिशतका आसपास छन्; अन्य धर्मावलम्बीको उपस्थिति पनि देखिन्छ। जातीय संरचनामा क्षेत्री, राई, मगर, थारु, ब्राह्मण, तामाङ, दनुवार, दलित तथा अन्य समुदाय बसोबास गर्छन्, जसमध्ये क्षेत्री करिब २१%, राई १७.९%, मगर १४.४०%, ब्राह्मण ७.३१% र तामाङ ६.६४% उल्लेखित छन्। मातृभाषामा नेपाली बोल्ने ५६.६७% सहित सर्वाधिक छन्; राई १२.७६% र मगर ११.६१% पछिल्ला ठहरिएका छन्।

इतिहास र सदरमुकाम

जिल्लाको नाम प्राचीन कालमा ‘उदय’ नाम गरेका शासकसँग जोडिने किम्वदन्ती प्रचलित छ। सदरमुकाम पहिलो चरणमा हालको पञ्चावती क्षेत्रान्तर्गत पर्ने उदयपुरगढीमा थियो। वि.सं. २०२८ जेठ ९ देखि सदरमुकाम महेंद्र राजमार्गको कदमाहाबाट करिब २७ किमि. उत्तरतर्फ पर्ने गाईघाटमा स्थानान्तरण गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

अर्थतन्त्र र प्राकृतिक सम्पदा

जिल्लामा चुनाढुङ्गाको प्रशस्त भण्डारका आधारमा उदयपुर सिमेन्ट उद्योग सञ्चालनमा छ, जसलाई देशकै सबैभन्दा ठूलो सिमेन्ट उद्योगको रूपमा चिनिन्छ। फलाम लगायत अन्य खनिजको सम्भावना उल्लेख भए पनि, चुना ढुङ्गा बाहेकको व्यावसायिक उत्खनन सुरू गरिएको छ भन्ने पुष्टि भेटिन्न। चुरे र पहाडी भेगमा पशुपालन तथा कृषि सामान्य देखिन्छ; भित्री मधेसका फाँटहरू उब्जाउ भएकाले धान, गहुँ जस्ता बालीका लागि उपयुक्त मानिन्छ।

पूर्वाधार, शिक्षा र स्वास्थ्य

शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा भौतिक संरचना, उपकरण तथा जनशक्तिको कमी रहेको उल्लेख पाइन्छ। दुर्गम भौगोलिक अवस्थाका कारण शिक्षासम्बन्धी सुविधा समग्रमा सन्तोषजनक छैनन्, र विषयगत शिक्षक तथा प्रयोगशाला–पुस्तकालयको पहुँच सीमित रहेको बताइन्छ। उच्चस्तरका अध्ययन–उपचारका लागि नजिकका शहरी केन्द्रतर्फ आवागमन गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “उदयपुर जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). उदयपुर जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_39,
  title = {उदयपुर जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}