भवानी भिक्षु

भवानी भिक्षु (वि.सं. १९६६ जेठ २१ – २०३८ बैशाख ४) नेपाली कथाकार र उपन्यासकारका रूपमा चिनिन्छन्। आधुनिक कथामा मैनाली र कोइरालापछि उल्लेख्य योगदान पुर्‍याएको नामका रूपमा उनको स्थान दर्ज हुन्छ। तराइको सामाजिक यथार्थ र मनोविश्वको विश्लेषण उनको लेखनको केन्द्र हो। ‘आगत’ उपन्यासका लागि उनले साझा पुरस्कार र मदन पुरस्कार प्राप्त गरे।

जन्म, परिवार र सुरुको शिक्षा

भिक्षुको जन्म नाम नोहरराम गुप्ता हो। उनी लुम्बिनी अञ्चलको तौलिहवा, कपिलवस्तु जिल्ला (लुम्बिनी अञ्चल) मा इन्द्रप्रसाद गुप्ता र यशोदादेवी कलवार गुप्ताका सन्तानका रूपमा जन्मिए। बाल्यकालमा गम्भीर रोगले थला पारिएको पारिवारिक कथन जोडिन्छ, जसपछि आमाको देवीप्रार्थनासँग सम्बन्धित रहेर ‘भवानी भिक्षु’ नाम स्थिरियो भन्ने भनाइ छ। गाउँको पाठशालामा प्रारम्भिक अध्ययनपछि उनी मामाघर (कपिलवस्तु पारि भारत) गए। बाल्यउमेरमै हिन्दी माध्यमको ‘कुलभूषण’ परीक्षामा दोस्रो स्थान ल्याइ उनले अध्ययनक्षमता देखाए।

जीवनयापन र आरम्भिक पेशा

घरको आर्थिक कठिनाइका कारण उनले कार्यालयहरूमा लेखनदासका रूपमा काम गरे। अम्बिकाप्रसाद श्रेष्ठबाट सहकार्य र आवासिक सहजीकरण पाएपछि उनको लेखन अभ्यास व्यवस्थित हुँदै गयो। तौलिहवामा सिपालु लेखकका रूपमा चिनिएपछि एक कानुनी कामका सिलसिलामा उनी काठमाडौँ आए। सो दायित्व पूरा गरेपछि उनले गोरखापत्र मा पुगेर सम्पादक प्रेमराज शर्मा र कवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ सँग भेट गरे, र उनीहरूकै सहायताले जोरगणेश प्रेस र ‘शारदा (पत्रिका)’ सँग उनको सम्बद्धता सुरु भयो।

सम्पादन, संस्था र सरकारी भूमिका

वि.सं. १९९३ सालतिर उनको पहिलो नेपाली समालोचना मुद्रित भयो र पछि ‘शारदा’सँग घनिष्ठ आवद्धताका कारण उनी त्यसका सम्पादक बनाए। उनले १९९९–२००३ बीच ‘शारदा’ को सम्पादन गरे र पछि २०१३ तिर ‘धरती (पत्रिका)’ सम्हाले। २००८–२०१३ बीच प्रचार विभागमा अतिरिक्त निर्देशक तहको जिम्मेवारीसम्बन्धी विवरण पाइन्छ; कतिपय स्रोतले ‘निर्देशक’ पनि लेखेका छन्। २०१४ मा उनी नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानका सदस्य रहे, स्थापना कालदेखि सक्रिय सदस्यतापछि जीवनभरको सदस्यता र भत्ता पाएको उल्लेख पाइन्छ। राजा राजा महेन्द्रको अनुकम्पाबाट सरकारी नियुक्ति पाएको कुरा पनि उल्लेखित छ।

कृतिहरू र प्रकाशन

‘वियोगरात्री’ उनीद्वारा प्रकाशित आरम्भिक गद्यकविता हो, ‘आलोक र आलोचना’ प्रारम्भिक निबन्ध र ‘मानव’ पहिलो कथा मानिन्छ। उनका कथासङ्ग्रहारूमा ‘गुनकेसरी’, ‘मैयाँसाहेब’, ‘आवर्त’, ‘अवान्तर’ र ‘त्यो फेरि फर्कला ?’ समाविष्ट छन्। समालेखन र कविता समेत लेखे पनि उनको मुख्य बहस कथा र उपन्यासमा केन्द्रित रह्यो। ‘आगत (उपन्यास)’ लाई पुरस्कारले सम्मानित गर्‍यो, र यसलाई तराइकेन्द्रित जीवनयथार्थको सशक्त निरूपणका रूपमा चर्चा गरिएको छ।

तराइको आञ्चलिक धरातल

तराइको संस्कार, बानी, बोली र परिवेशसँग उनको घनिष्ठ परिचय थियो। ‘हारजीत’ जस्ता कथामा ग्रामीण तराइको जीवनयथार्थ प्रस्तुत भएको देखिन्छ। ‘आगत’ मा यही आञ्चलिक परिवेश विस्तृत र जीवित रूपमा उभिएको छ; यसलाई कहिलेकाहीँ फणेश्वरनाथ रेणुको ‘मैला आँचल’ सँग तुलना गरिएको पाइन्छ। तर, ‘तराइको पहिलो नेपाली उपन्यास’ भन्ने दाबीबारे स्रोतहरूमा निश्चितता छैन।

विषयवस्तु, शैली र प्रभाव

भिक्षु विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाबाट आरम्भ भएको मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी धारा भित्रका प्रमुख स्रष्टा हुन्। उनले सिग्मन्ड फ्रायडको मनोविश्लेषण, साथै कार्ल गुस्ताभ युंग र अल्फ्रेड एड्लरका अवधारणाबाट प्रत्यक्ष–परोक्ष प्रभाव लिएका छन्। चेतन–अचेतनको द्वन्द्व, दमित इच्छाहरूको उद्वेलन र सम्बन्धगत तनाव उनका कथामा मौलिक शिल्पसँग खप्टिएका छन्। ‘टाइपिष्ट’, ‘माधुरी’, ‘नारी’, ‘त्यो फेरि फर्कला’, ‘मैयासाहेब’ मा यौन–मनोवैज्ञानिक विश्लेषण शिष्ट ढंगले व्यक्त भएको देखिन्छ। ‘गुनकेसरी’, ‘स्वार्थी’, ‘रमा’, ‘प्रेमको कथा’, ‘मीना’, ‘एउटा छर्लङ्ग प्रेमकथा’ मा अनुरागका विविध पक्ष प्रस्फुटित छन्। ‘गङ्गा’ र ‘वन्दना’ ले नारीमनोव्यञ्जनालाई चित्रित गर्छन्, जबकि ‘रक्सीबाज’, ‘सैनिक’, ‘कुवा’, ‘मीना’ मा निराशा, हीनभाव, पलायन र एकान्तबोधको नियन्त्रणहीन स्थिति देखिन्छ।

कथायात्रा र कालविभाजन

उनको कथायात्रा १९९५–२००५, २००६–२०१६ र २०१७–२०३४ का तीन चरणमा विभाजित गरेर अध्ययन गरिएको छ। पहिलो चरणमा विषयवस्तु अपेक्षाकृत विरल देखिए पनि दोस्रो चरणमा संरचना र घनत्व परिष्कृत भएको उल्लेख पाइन्छ। तेस्रो चरणमा २०१७ साल पछाडिका राजनीतिक रूपान्तरणहरूबाट शिल्प र दृष्टिकोणमा भिन्नता आएको देखिन्छ। यी चरणहरूको समग्र पृष्ठभूमिमा नेपाली समाज, अर्थ, शिक्षा र संस्कृति परिवर्तनशील अवस्थासँग गाँसिएका छन्।

व्यक्तिगत जीवन र अन्त्य

भारततर्फ पहिलो वैवाहिक सम्बन्ध सफल भएन; दोस्रो विवाहपछि केही वर्षमै पत्नीवियोग सहनुपर्‍यो। पछि काठमाडौँ बसाइपछि उनले एक महिलासँग बसोबास गरे तर औपचारिक विवाह नस्वीकारेको उल्लेख भेटिन्छ; कवयित्री र कथाकारसँग निकटता सम्बन्धी सूचनाहरू पनि पाइन्छन्। वि.सं. २०३० को दशकपछि उनी रोगग्रस्त भए, फोक्सोको क्यान्सरको प्रभावले कमजोर बनाए। २०३२ सालको मदन पुरस्कार ग्रहण गर्दा भाषण दिन नसकेको र २०३८ बैशाख ४ मा उनको निधन भएको उल्लेख छ।

मान्यता र संस्थागत अवदान

भिक्षुले ‘शारदा’ र ‘धरती’ सम्पादन, सरकारी सूचना संस्थानमा जिम्मेवारी, र नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानमा दीर्घ सदस्यता मार्फत संस्थागत अवदान पुर्‍याए। ‘आगत’ का लागि साझा पुरस्कार र मदन पुरस्कार प्राप्तिका अतिरिक्त, त्रिभुवन प्रज्ञा पुरस्कारबाट पनि सम्मानित भएको दाबी भेटिन्छ। मातृभाषा अवधि भए पनि उनले जीवनभर नेपाली साहित्यलाई लेखन र सम्पादनमार्फत समर्पित गरे।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “भवानी भिक्षु।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%81। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). भवानी भिक्षु. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%81

@misc{ne_246,
  title = {भवानी भिक्षु},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%81}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}