राणा वंश

राणा वंश नेपाल अधिराज्यको एउटा शासक वंश हो, जसले सन् १८४६–१९५१ बीच राज्यसत्ता नियन्त्रण गर्यो र शाह वंशका राजा नाममात्रका रहन्छन्। काजी जङ्गबहादुर राणाले बलपूर्वक सत्ता लिँदा दरबारका निर्णायक घटना कोत पर्व र भण्डारखाल पर्व पृष्ठभूमि बने। यो शासनशैलीमा ‘श्री ३ महाराज’ शीर्षस्थ अधिकारका धारक थिए र शासनको अन्त्य वि.सं. २००७ सालमा राजनीतिक परिवर्तनपछि भयो।

औद्योगिकीकरण

जुद्ध शमशेर राणाले उद्योगमुखी नीति अघि सारे। वि.सं. १९९२ मा उद्योग परिषद् गठन, औद्योगिक कानुन निर्माण र पूँजी लगानीमा प्रोत्साहन गरियो। वि.सं. १९९४ मा नेपाल बैंक लिमिटेड स्थापना भयो; वि.सं. १९९३ मा विराटनगर जुट मिल, १९९५ मा जुद्ध म्याच फ्याक्टरी, १९९९ मा कटन मिल्स र २००० मा प्लाइउड तथा बबिन कारखाना जस्ता संस्थान खुले। नेपाल केमिकल इन्डस्ट्रिज (१९९२), मोरङ विद्युत, नेपाल माइका, चामल–मैदा उद्योग जस्ता उपक्रमसहित साना उद्योग—सेरामिक्स, कागज, साबुन, खानी, नुन, फर्निचर र भाँडाकुँडा—लाई ‘घरेलु इलम प्रचार अड्डा’मार्फत कार्यक्रममा जोडियो। वि.सं. १९९४ जेठमा १२ दिनको उद्योग प्रदर्शनी गरिएको र १९९६ तथा २००१ मा दोहोरिएको उल्लेख छ।

व्यापारिक नियन्त्रण र सन्धि

राणा शासनले वाणिज्यमा कडाइका साथ नियम लागू गर्दै ठेक–थिति व्यवस्थाबाट आयस्रोत बाँडफाँड गर्‍यो। जगत, निकासी र दलाली कर तथा कस्तुरी र कपडा छाप्ने शुल्कबाट उठेको आम्दानी अभिजात वर्गले अंश पाउँथे। सन् १८०० को मध्यमावधीतिर काठमाडौँ उत्पादनकेन्द्र बन्दै गयो तर अस्थिरताले व्यापार प्रभावित रह्यो। तिब्बततर्फका नेपाली व्यापारीमाथि दबाब बढेपछि जङ्गबहादुर राणाले सन् १८५५ मा युद्ध गरे, नेपाल विजयी भयो र सन् १८५६ को थापाथली सन्धिबाट व्यापार शर्त र भन्सार–छुट पुनः सुनिश्चित गरियो।

भूमि र कर व्यवस्था

सन् १८०० को मध्यतिर जङ्गबहादुर राणाले तराईका मोरङ, सप्तरी, महोत्तरी, रौतहट, सर्लाही, बारा, पर्सा र चितवनलगायत क्षेत्रमा जमिन–कर व्यवस्थापन सुधार थाले। बिर्ता र पोतबिर्ताको हक–व्यवहार परिभाषित गर्दै जिमिदार प्रणालीलाई नियमन गरियो। कर सरलीकरणका क्रममा दर्शनी तथा अन्य कैयौँ शुल्क—नजराना, टिका, गस्ती–सलामी, मेजमानी, भोजनी—जस्ता साना कर उन्मूलन गरिए। पहाडी भूमिकर उठाउन ‘तलुकदारी’ व्यवस्था भई मुखिया र जिम्मेवालमार्फत कर सङ्कलन हुने गर्थ्यो।

सामाजिक संरचना र शिक्षा

राणाकालीन सामाजिक श्रेणीमा शाही परिवार औपचारिक–धार्मिक भूमिकामा सीमित र राणा परिवार वास्तविक शासकीय शक्ति धारक थिए। राणामाझ ए, बी, सी तहको दर्जाविच्छेद चल्तीमा रह्यो; चौतारिया वर्ग दरबार–सम्बद्ध उच्च नातेदार मानिए तर भूमिका सीमित थियो, जबकि भारदारहरू अधिकारयुक्त दरबारी कर्मचारी मानिन्थे। सरकारी नीतिका कारण आमजनतामा शिक्षाको पहुँच न्यून रहेकाले शासन अन्त्यतिर साधारण साक्षरता सयकडा दुईभन्दा तल रहेको उल्लेख पाइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राणा वंश।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE_%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). राणा वंश. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE_%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6

@misc{ne_167,
  title = {राणा वंश},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE_%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}