नातिकाजी

नातिकाजी नेपाली सङ्गीतको रूपान्तरणमा निर्णायक ठानिने गायक र संगीतकार हुन्। वि.सं. १९८२ पौष ११ मा जन्मिएका उनले जीवनको दीर्घ अवधिमा धुन, ताल र स्वरलाई व्यवस्थित गर्दै रेडियो, नाटक र चलचित्रमा सिर्जना गरे। ‘नेपाली हामी रहौँला कहाँ’ जस्ता चर्चित गीतले देश र जनजीवनको भाव बोकेको मानिन्छ। पछिल्लो जीवनमा पार्किन्सन रोगसँग जुध्दै पनि उनको संगीतकर्म निरन्तर रह्यो।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

सानै उमेरमा आमा–बुबा गुमाएर उनी गुह्येश्वरीतिरको मामाघरमा हुर्किए। परिवारका बाजे गुह्येश्वरी मन्दिरका पुजारी भएकाले पशुपतिनाथ मन्दिर र गुह्येश्वरी परिसरका भजनमा उनले बाल्यकालदेखि नै सहभागी हुने अवसर पाए। वि.सं. २००४ तिर केही साथीसहित कृष्ण मानन्धरसँग ‘जीवनज्योति’ नामक नाटक तयार पारे। औपचारिक पढाइमा उनले पशुपति पाठशालाबाट एसएलसी उत्तीर्ण गरे, विवाहपश्चात त्रिचन्द्र कलेजमा आइ.ए. कक्षा पनि थाले तर पारिवारिक र पेशागत कारणले एक वर्षमै रोके। साङ्गीतिक अध्ययन भने उनले सन् १९७३ मा प्रयाग सङ्गीत समिति, इलाहाबादबाट शास्त्रीय सङ्गीतमा प्रमाणसहित अगाडि बढाए।

रेडियो नेपाल र पेशागत उन्नति

नातिकाजी वि.सं. २००७ सालमा रेडियोको ढोका पुगे र अर्को वर्ष, २००८ बैशाख १५ बाट नियुक्ति लागू भयो। प्रत्यक्ष प्रसारणमा उनले आफ्नै शब्द, धुन र स्वरमा ‘जब प्रेम छुट्यो रोएर के गरौँ’ प्रस्तुत गरेका थिए। रेकर्ड भएको पहिलो गीत ‘पहाड बसी वनमा खेली हुर्केकी अकेली’ (शब्द: पुष्प नेपाली) उनको आवाजमै थियो। वि.सं. २००९ मा राजा त्रिभुवनले डिस्क रेकर्डका लागि रु ६०० व्यवस्था गरेपछि त्यो गीत कोलकातामा रेकर्ड भयो। उन्नत सेवा क्रममा उनी रेडियोको सङ्गीत इकाइमा जिम्मेवारी थपिँदै गए र २०४६ सालमा उमेरका आधारमा अवकाश लिए।

गायनदेखि सङ्गीत–सिर्जनासम्म

करियरको आरम्भमा उनी आफैँले शब्द लेख्ने, गाउने र धुन बनाउने गर्थे। करिब दुई सय जति गीत उनको स्वरमा रेकर्ड भएको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. २०१६/१७ पछि भने उनले गायन घटाउँदै सिर्जनामा केन्द्रित भए। समग्रमा करिब चार हजार गीतमा उनले सङ्गीत भरेको दाबी स्रोतमा भेटिन्छ। रेकर्डिङका बेला उच्चारण र भावव्यञ्जनामा उनी अत्यन्त सचेत रहन्थे; विशेषगरी गायिका तारादेवीका रचना ध्वनिबन्द गर्दा यसमा उनले बढी ध्यान दिन्थे। शब्दहरू मनन गर्दै सुसेल्दै धुन टिप्ने, अनि हार्मोनियममा बसेर स्वरसन्धान गर्ने उनको सामान्य कार्यविधि थियो। स्वास्थ्य बिग्रँदै गएका वर्षहरूमा पनि उनले रचना चाहनेहरूलाई सम्भव भएसम्म धुन उपलब्ध गराइरहे।

शैली, प्रभाव र सहकार्य

शास्त्रीय आधारमा उभिएको, नेपाली र नेवारी लोकलयसँग मिसिएको आधुनिक शैली उनले विकास गरे। आरम्भतिर हिन्दी र गजल ध्वनिको प्रभाव सुन्निए पनि समयसँगै उनका धुनहरू मौलिक धरातलमा उभिए। उनका सिर्जनामा प्रेमध्वज प्रधान, तारादेवी, योगेश वैद्य, रुवि जोशी, फत्तेमान, उदित नारायण, रामकृष्ण ढकाल र यम बराललगायत धेरै स्वरहरू प्रतिध्वनित भए। राजदरबारतिर पनि उनको धुन मन पराइन्थ्यो; चाँदनी शाहका शब्दमा बनाइएका उनका सबै गीत लोकप्रिय बनेको भनिन्छ। उनीबारे ‘रेडियो नेपालको पहिचानमा नातिकाजीको गहिरो योगदान छ’ भन्ने धारणा प्रचलित भयो, र साङ्गीतिक वृत्तमा उनलाई ‘सङ्गीतशिरोभूषण’ जस्ता उपाधिद्वारा सम्बोधन गरियो।

चलचित्र र गीतिनाटक

उनले आधुनिक, राष्ट्रिय, नेवारी र लोकविधाभित्रका असंख्य रचनासहित गीतिनाटकमा पनि काम गरे। ‘पिंजराको सुँगा’, ‘कुञ्जिनी’, ‘हामी आफ्नै भरमा ज्युँदै छौँ’, ‘भक्त प्रल्हाद’ र ‘पृथ्वीनारायण शाहका चार पक्ष’ लगायत करिब २२ वटा गीतिनाटक रेकर्ड अवस्थामा छन्। चलचित्रतर्फ ‘मनको बाँध’ (वि.सं. २०३१), ‘सिन्दुर’ (२०३७), ‘पच्चीस बसन्त’ (२०४६; पृष्ठभूमि सङ्गीतसहित) र ‘शान्ति दीप’ (२०४६) का लागि उनले सङ्गीत निर्देशन गरे।

संग्रह, प्रकाशन र लेखन

रेडियो नेपालमा उनका दुई हजारभन्दा बढी धुनहरू सङ्ग्रहित छन्। युवावस्थाका करिब दुई सय गीत उनको स्वरमै सुरक्षित छन्, साथै करिब बाइस ओपेरा–कृति रेकर्ड अवस्थामा रहेको भनिन्छ। आफैँले लेखेका गीत सातवटासम्म पुगेको उल्लेख पाइन्छ। उनको जीवन र कृतित्व समेटेर ‘सङ्गीत शिरोभूषण नातिकाजी’ तथा ‘यशस्वी सङ्गीत तपस्वी नातिकाजी’ शीर्षकका पुस्तकहरू प्रकाशित भए।

पारिवारिक जीवन र निजी पक्ष

वि.सं. २०१७ मा उनी वीर अस्पतालमा नर्स रहेकी सरस्वती राजभण्डारीसँग वैवाहिक बन्धनमा बाँधिए। तीन छोरी—सङ्गीता, कविता र सविता—का उनी पिता बने। दुवै जागिरे भएकाले पारिवारिक समय सीमित भए पनि सन्तानको शिक्षाचाहना पूरा गरेको उल्लेख पाइन्छ। पहेँलो रङका लुगा मन पराउने, साथीभाइसँग रमाइला जमघट गर्ने उनी, गीतसंगीतकै कारण नेपालका धेरै भूभाग भ्रमणमा निस्कन्थे।

पुरस्कार र सम्मान

जीवनपर्यन्तको योगदानका लागि उनले गोर्खा दक्षिण बाहु प्रथम, इन्द्रराज्यलक्ष्मी प्रज्ञा–पुरस्कार, छिन्नलता पुरस्कार, भूपाल सङ्गीत पुरस्कार र नई सुर–सम्मान पाए। यिनैसँगै विविध साङ्गीतिक, साहित्यिक र सामाजिक संस्थाबाट अन्य सम्मान तथा अभिनन्दनहरू पनि प्रदान गरिएका छन्।

सम्पदा र स्मरण

वि.सं. २०६० कार्तिक १६ मा उनको निधन भयो। ‘नेपाली हामी रहौँला कहाँ’ जस्ता गीतहरूद्वारा पहिचान बनेको उनको कार्यक्षेत्र चलचित्र, रेडियो र नाटकसम्म फैलिएको थियो; ‘यस्तो पनि हुँदो रहेछ’ मा उनले सिर्जना गरेको धुन आज पनि बजिरहेछ। रेडियोका संग्रह, गीतिनाटक र असंख्य रेकर्डिङमार्फत नातिकाजीको कृतित्व दीर्घकालसम्म सुस्मरणीय रहने देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नातिकाजी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नातिकाजी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%80

@misc{ne_329,
  title = {नातिकाजी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}