नेपाल विद्युत प्राधिकरण

नेपाल विद्युत प्राधिकरण नेपालभर विद्युत् आपूर्ति व्यवस्थापन गर्ने सार्वजनिक संस्था हो। यसको ऐतिहासिक जड चन्द्र शमशेरद्वारा सन् १९११/वि.सं. १९६८ मा काठमाडौँ उपत्यकाको फर्पिङ्गमा स्थापना गरिएको लघु जलविद्युत् विकाससँग गाँसिएको छ। त्यही अवधिमा उत्पादन र वितरण सम्हाल्न “बिजुली अड्डा” स्थापना भयो, जसले पछि संस्थागत रूपान्तरण हुँदै आजको प्राधिकरणको आधार तयार गर्‍यो। नेपालको विद्युत् इतिहास एसियामै पुरानो रहेको दाबी पाइन्छ, र विगतमा दीर्घ लोड व्यवस्थापन चुनौतीपछि आपूर्तिमा सुधार भएको उल्लेख गरिन्छ।

स्थापना र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

वि.सं. १९६८ मा फर्पिङ्गमा ५०० किलोवाट क्षमताको लघु जलविद्युत् योजनाको साथसँगै विद्युत् सेवाको औपचारिक सुरुआत भयो। उक्त केन्द्रबाट करिब ४०० किलोवाट ऊर्जा वितरणका लागि छुट्टै निकायको आवश्यकता देखिएपछि “बिजुली अड्डा” गठन गरिएको मानिन्छ। त्यही कालखण्डमा प्रारम्भिक उत्पादनलाई “श्री चन्द्रज्योति प्रकाश” भनेर समेत चिनिन्थ्यो। यसपछि सन् १९३४ मा सुन्दरीजलमा ६०० किलोवाट क्षमताको ऐतिहासिक जलविद्युत् आयोजना थपिएको तथ्य भेटिन्छ।

संस्थागत रूपान्तरण र कानुनी ढाँचा

वि.सं. २०१९ भाद्र १ मा बिजुली अड्डाको नाम परिवर्तन भई नेपाल विद्युत् कर्पोरेशन राखियो, र सोही वर्षको “नेपाल विद्युत् कर्पोरेशन ऐन, २०१९” लागू गरियो। ऊर्जा क्षेत्रमा आत्मनिर्भरता र उत्पादनमा निजी क्षेत्रको लगानी प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले नेपाल विद्युत् प्राधिकरण ऐन, २०४१ जारी भई, वि.सं. २०४२ भदौ १ (सन् १९८५ अगस्ट १६) देखि नेपाल विद्युत् कर्पोरेशन रूपान्तरित भएर नेपाल विद्युत प्राधिकरण स्थापित भयो। यसरी ऐनमार्फत् कार्यक्षेत्र, दायित्व र संरचना पुनर्संयोजन गर्दै सेवा प्रदायमा केन्द्रीयकरण गरियो।

जलविद्युत् उत्पादन संरचना

प्राधिकरणले देशका विभिन्न भूभागमा बहुवर्षीय जलविद्युत् आयोजना सञ्चालन गर्दछ। तिनमध्ये मुख्य योजनाहरू यसप्रकार छन्:

• कालीगण्डकी ए जलविद्युत आयोजना (स्याङ्गजा) — १४४ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् २००२; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• मध्य मर्स्याङ्दी जलविद्युत केन्द्र (लमजुङ) — ७० मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् २००८; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• मर्स्याङ्दी जलविद्युत केन्द्र (तनहुँ) — ६९ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् १९८९; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• कुलेखानी १ जलविद्युत केन्द्र (मकवानपुर) — ६० मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् १९८२; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• कुलेखानी २ जलविद्युत् केन्द्र (मकवानपुर) — ३२ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् १९८६; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• चमेलिया खोला जलविद्युत केन्द्र (दार्चुला) — ३० मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् २०१८; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• त्रिशुली जलविद्युत केन्द्र (नुवाकोट) — २४ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् १९६७; पछि सन् १९९५ मा क्षमता वृद्धि; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• चिलिमे जलविद्युत केन्द्र (रसुवा) — २२ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् २००३; स्वामित्व: चिलिमे हाइड्रोपावर कम्पनी लिमिटेड।
• गण्डक जलविद्युत केन्द्र (नवलपरासी) — १५ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् १९७९; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• मोदी खोला जलविद्युत केन्द्र (पर्वत) — १४.८ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् २०००; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• देवीघाट जलविद्युत आयोजना (नुवाकोट) — १४.१ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् १९८४; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• सुनकोशी जलविद्युत केन्द्र (सिन्धुपाल्चोक) — १०.०५ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् १९७२; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• पुवा खोला जलविद्युत केन्द्र (इलाम) — ६.२ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् १९९९; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• चतरा जलविद्युत केन्द्र (सुनसरी) — ३.२ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् १९९६; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• पनौती जलविद्युत केन्द्र (काभ्रे) — २.४ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् १९६५; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• सेती जलविद्युत केन्द्र (पोखरा, कास्की) — १.५ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् १९८५; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• फेवा जलविद्युत आयोजना (पोखरा, कास्की) — १ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ सन् १९६९; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• तिनाउ जलविद्युत केन्द्र (रुपन्देही) — १.०२४ मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ वि.सं. २०३८; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।
• माथिल्लो त्रिशुली ३ ए जलविद्युत केन्द्र (रसुवा) — ६० मेगावाट; उत्पादन प्रारम्भ २०७६-०५-१३ वि.सं.; स्वामित्व: नेपाल विद्युत् प्राधिकरण।

सौर्य ऊर्जा पहल

प्राधिकरणले ग्रिडमा नवीकरणीय स्रोत थप्न सौर्य उत्पादनसमेत समावेश गरेको छ। नुवाकोट सौर्य उर्जा केन्द्र २५ मेगावाट क्षमतासहित सन् २०२० देखि सञ्चालनमा आएको उल्लेख स्रोतमा पाइन्छ। यसले बहुविध उत्पादन मिश्रणमार्फत आपूर्ति सुदृढ गर्ने लक्ष्य संकेत गर्दछ।

डीजेल आधारित उत्पादन

अत्यावश्यक वा पूरक आपूर्तिका लागि डीजेल इकाइहरू प्रयोगमा आएका छन्। मोरङस्थित “दुहबी बहु इन्धन” केन्द्र ३९ मेगावाट क्षमतामा सन् १९९७ देखि सञ्चालनमा आएको छ। हेटौडा (मकवानपुर) को डीजेल प्लान्ट १४.५ मेगावाट क्षमताका साथ सन् २०१२ मा सुरु भएको र सोको स्वामित्व नेपाल विद्युत् प्राधिकरणकै रहेको विवरण दिइएको छ।

आपूर्ति अवस्था र सेवा व्यवस्थापन

नेपालमा लामो समयसम्म दैनिक घण्टौँका अवरोधहरू भोगिएको इतिहास छ। पछिल्ला वर्षहरूमा सुधारको संकेत देखिँदा, आपूर्ति नपुगेका वा अवरुद्ध क्षेत्रहरूमा मात्र परम्परागत टुकी र पानसजस्ता प्रकाश साधन प्रयोग हुने गरेको उल्लेख पाइन्छ। संस्थागत रूपान्तरण, आयोजना विस्तार र स्रोत विविधीकरणले समग्र वितरण सञ्जाल बलियो पार्ने प्रयत्नलाई आधार दिएको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाल विद्युत प्राधिकरण।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाल विद्युत प्राधिकरण. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3

@misc{ne_369,
  title = {नेपाल विद्युत प्राधिकरण},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}