महोत्तरी जिल्ला

महोत्तरी जिल्ला नेपालको मधेश प्रदेशमा अवस्थित एक तराई जिल्ला हो, जसले राष्ट्रिय भूभागको करिब ०.६८ प्रतिशत क्षेत्र र जनसंख्याको करिब २.३९ प्रतिशत भाग समेट्छ। जनघनत्वका दृष्टिले यो जिल्ला देशभर पाँचौँ स्थानमा पर्ने बताइएको छ। यहाँ हिन्दू धर्म र इस्लाम दुवैका अनुयायीको ठूलो संख्यामा बसोबास छ, र करिब ९२ जातजाति उपस्थित छन्। दैनिक जीवनयापनको मूल आधार कृषि हो, तर वन, नदी, विद्युत् र खुला भारतीय सिमाना जस्ता सम्भावना हुँदाहुँदै स्रोत–साधनको समुचित उपयोग नहुँदा राष्ट्रिय सन्दर्भमा तराईको पछाडि परेको क्षेत्रका रूपमा चिनिन्छ।

भौगोलिक परिचय

जिल्लाको कुल क्षेत्रफल करिब १,०२२ होइन, १,००२ वर्ग किलोमिटर रहेको स्रोतले जनाउँछ। उत्तर–दक्षिण औसत लम्बाइ करिब ५८ किलोमिटर र पूर्व–पश्चिम औसत चौडाइ करिब १८ किलोमिटर उल्लेख छ। भौगोलिक बनावटका आधारमा उत्तरतर्फ पत्रेदार चुरे–भावर क्षेत्र करिब १४ प्रतिशत र दक्षिणतर्फको समथर तराई मैदान करिब ८४ प्रतिशत हिस्सामा फैलिएको छ। अधिकतम उचाइ करिब ८०८ मिटर र न्यूनतम करिब ६१ मिटरका आसपास छ। जिल्ला २६°३६″ देखि २८°१०″ उत्तर अक्षांश र ८५°४१″ देखि ८५°५७″ पूर्व देशान्तर दायरामा पर्छ भन्ने विवरण दिइएको छ।

जिल्ला छिमेकी प्रशासनिक इकाईहरूसँग जोडिएको छ, जसमा धनुषा जिल्ला, सर्लाही जिल्ला, सिन्धुली जिल्ला तथा भारतको बिहार राज्य पर्दछन्।

नाम र व्युत्पत्ति

महोत्तरी नामको उत्पत्तिबारे विभिन्न परम्परागत व्याख्या भेटिन्छन्। एका धारणा अनुसार "महोत्तरी" प्रारम्भमा "महोदरी" शक्तिसँग सम्बन्धित थियो, जसको स्मरणमा जलेश्वर क्षेत्र शक्तिपीठको रूपमा पूजनीय रह्यो। दुर्गा सप्तशतीमा समावेश १०८ नाममध्ये महोदरी ८५औँ स्थानमा रहेको दाबी प्रस्तुत गरिएको छ, र भृगु, साण्डिल्य, विश्वामित्र, माण्डव, सुखदेव र याज्ञवल्क्य जस्ता ऋषिहरूले यहाँ यज्ञीय क्रिया सम्पन्न गरेको भनाइ पाइन्छ। लक्ष्मी देवीका विभिन्न नाममध्ये महोदरी एक मानिएको तथा समुद्रमन्थनबाट प्राप्य रत्नरूप लक्ष्मीलाई विष्णुले प्राप्त गरेको प्रसंगसमेत जोडिन्छ।

अर्को मतअनुसार, एक "महोदरी" नामका ब्राह्मणले एउटै स्थानमा करिब ५० बिघा जग्गामा ठूलो पोखरी निर्माण गरी सोही नामले चिनाउने चलन बसेको र कालान्तरमा बोलिचालीमा महोत्तरी बनेको जनश्रुति छ। फेरि अर्को व्याख्याले गङ्गा उपत्यकाको उत्तरतिरको घना वन्य भूभागलाई "महा+उत्तर+ई"का रूपान्तरणबाट महोत्तरी भनियो भन्ने तर्क प्रस्तुत गर्दछ। यी व्याख्याबीच स्रोतहरूमा मतभेद छ, यद्यपि विषयमा अनुसन्धानकर्ताद्वारा कृतिहरू प्रकाशित भएको उल्लेख पाइन्छ।

जनसांख्यिक तथा संस्कृति

महोत्तरीले राष्ट्रिय जनसंख्याको करिब २.३९ प्रतिशत हिस्सा समेट्छ र जनघनत्वमा पाँचौँ स्थानमा पर्छ। यहाँ हिन्दू र मुस्लिम दुवै समुदायको व्यापक उपस्थिति छ, र करिब ९२ जातीय समूह बसोबास गर्छन्। धार्मिक एवम् सांस्कृतिक जीवन्तताले विभिन्न पर्व–उत्सवलाई प्रमुखता दिएको छ।

हिन्दू समुदायमा अखारी पूजा, रक्षा बन्धन, तीज, ऋषि पञ्चमी, कृष्णाष्टमी, विश्वकर्मा पूजा, चौरचन, जितिया, दशैं, दुर्गा पूजा, दिपावली, छठ, विवाह पञ्चमी, माघे सङ्क्रान्ति, शिवरात्रि, होली, रामनवमी, जुडशीतल र सतुआईन जस्ता पर्व मनाइन्छन्। यीमध्ये दिपावली, छठ र होली विशेष आकर्षणका रूपमा उल्लेखित छन्, र कृष्णाष्टमी, दुर्गा पूजा तथा शिवरात्रिमा धार्मिक मेलाहरू लाग्ने कथन छ। मुस्लिम समुदायमा रमजान, ईदउल फित्र, बकरइद र मोहरम (ताजिया) मनाइन्छ। पर्सा देवाडस्थित बाबा बानेश्वरनाथ मन्दिर स्थानीय धार्मिक स्थलको रूपमा चिनिन्छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्ला १५ वटा स्थानीय तहमा विभाजित छ, जसमा १० नगरपालिका र ५ गाउँपालिका समावेश छन्। नगारपालिका पक्षमा औरही, गौशाला, जलेश्वर, बर्दिबास, बलवा, भँगाहा, मटिहानी, मनरा शिसवा, रामगोपालपुर र लोहरपट्टी पर्दछन्। गाउँपालिका पक्षमा एकडारा, पिपरा, महोत्तरी, साम्सी र सोनमा रहेका छन्। स्रोतमा प्रत्येक स्थानीय तहका वडा संख्या, जनघनत्व तथा क्षेत्रफलसम्बन्धी विवरण प्रदान गरिएको छ।

हावापानी

महोत्तरी मनसुनी वातावारणले प्रभवित उष्ण जलवायुक्त क्षेत्र मानिन्छ। गर्मीयाममा अधिकतम तापक्रम करिब ४२ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्ने र कहिलेकाहीँ लु चल्ने गरेको उल्लेख छ, जबकि उत्तरी भूभागतर्फ तापक्रम केही न्यून रहने भनिएको छ। जाडोयाममा न्यूनतम तापक्रम करिब ५ डिग्री सेल्सियससम्म झर्दा शीतलहरले जनजीवन प्रभावित हुने गर्दछ। वार्षिक औसत वर्षा करिब १,८४० देखि २,२०० मिमि. दायरामा छ, जसको करिब ८० प्रतिशत बैशाखदेखि भदौभित्र पर्दछ; हिउँदमा वर्षा न्यून रहने वर्णन छ।

यातायात र पूर्वाधार

नेपालका रेलसेवा पुगेका केवल दुई जिल्ला मध्ये महोत्तरी एक हो; अर्को धनुषा जिल्ला हो। वि.सं. २०८० श्रावणदेखि धनुषाको कुर्थाबाट महोत्तरीको भँगाहा नगरपालिका सम्म रेल चल्न थालेपछि जिल्ला औपचारिक रूपमा रेलमार्गमा जडान भएको बताइएको छ। हाल सञ्चालनमा रहेको करिब ५२ किमी रेलमार्गमध्ये करिब १८ किमी खण्ड महोत्तरीमा पर्छ। सम्बन्धित निकायले यो रेलमार्गलाई बर्दिबाससम्म विस्तार गर्ने योजना उल्लेखित छ। अहिलेसम्म जनकपुरलाई नेपालको रेल राजधानीका रूपमा चिनिए पनि बर्दिबाससम्म विस्तार पश्चात् बर्दिबास दीर्घकालीन केन्द्र बन्ने सम्भावना औंल्याइएको छ।

अर्थतन्त्र र विकास–सम्भावना

जिल्लाको आर्थिक जीवन कृषि पेशामै केन्द्रित छ। खेतीयोग्य उर्वर भूमिसहित विद्युत् आपूर्ति, सुगम भौगोलिक पहुँच, वनजंगल र नदीनालाको उपस्थिति तथा भारतसँगको खुला सिमाना जस्ता अवसरहरू पहिचान भए तापनि, ती स्रोत–साधनको प्रभावकारी सदुपयोग नहुँदा महोत्तरीलाई राष्ट्रिय परिप्रेक्ष्यमा तराईको अपेक्षाकृत पिछडिएको क्षेत्रका रूपमा हेरिने गरेको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “महोत्तरी जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). महोत्तरी जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_43,
  title = {महोत्तरी जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}