धनकुटा जिल्ला

धनकुटा जिल्ला नेपालको पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गत कोशी अञ्चलमा अवस्थित पहाडी जिल्ला हो। यस जिल्लाको सदरमुकाम धनकुटा नगरपालिकाले प्रदेशीय प्रशासनका लागि क्षेत्रीय सदरमुकामको कामसमेत गरेको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. २०१९ बैशाख १ गते तत्कालीन शासकीय पुनर्संरचनापछि “धनकुटा जिल्ला” नाम औपचारिक रूपमा स्थापित भयो। पूर्वमा तेह्रथुम जिल्ला र पाँचथर जिल्ला, पश्चिममा भोजपुर जिल्ला र उदयपुर जिल्ला, उत्तरतर्फ संखुवासभा जिल्ला तथा दक्षिणतर्फ मोरङ जिल्ला र सुनसरी जिल्लासँग सीमा जोडिएको छ।

स्थान र सिमाना

जिल्ला २६°३५′ देखि २७°१९′ उत्तर अक्षांश र ८७°१९′ देखि ८७°३३′ पूर्व देशान्तरको दायरामा पर्छ। नदी र खोल्साहरूले धेरै भागमा प्रशासनिक सीमाहरू सजिलै छुट्याएका छन्। २०३२ सालमा तत्कालीन सुनसरीको आहाले समेटिएपछि क्षेत्रफल ८९१ वर्ग किलोमिटर पुगेको हो। सबैभन्दा तल्लो भूभाग करिब १२० मिटरमा कोकाहा–सप्तकोशी दोभान नजिक पर्दछ, र सबैभन्दा उचाइको बिन्दु २,७०२ मिटरमा मुर्तीढुङ्गा क्षेत्रको पटेक डाँडा हो।

प्रशासनिक विकास र सदरमुकाम

वि.सं. २०१९ को पुनर्संरचनापछि धनकुटा स्वतन्त्र जिल्लाको रूपमा परिचित भयो। त्यसअघि विभिन्न प्रशासनिक एकाइका नामले यो क्षेत्र व्यवस्थापित थियो, र राणाकालमा पूर्वतर्फको प्रमुख प्रशासनिक केन्द्रका रूपमा धनकुटा गौंडाको भूमिका वर्णित छ। अघिल्लो चरणमा जिल्लामा ३५ गाविस, एक नगरपालिका, ११ इलाका र दुई निर्वाचन क्षेत्र रहेका थिए; संघीय पुनर्संरचना अघि–पछिको तथ्याङ्कमा स्वरूप परिवर्तन भएको देखिन्छ।

हाल स्थानीय तह ७ वटा छन्—३ नगरपालिका र ४ गाउँपालिका। नगरपालिकामा धनकुटा, पाख्रीबास र महालक्ष्मी पर्दछन्; गाउँपालिकामा साँगुरीगढी, सहिदभूमि, छथर जोरपाटी र चौबिसे समावेश छन्।

नामकरण र व्युत्पत्ति

जिल्लाको नामबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। एक व्याख्याअनुसार ‘धान्यकुट’ (धान्य + कुट) बाट क्रमशः ‘धानकुट’ हुँदै ‘धनकुटा’ बनेको मानिन्छ, जसले धानका थुम्काजस्ता डाँडाकाँडा भएको भू–आकृति संकेत गर्छ। अर्को धारणा अनुसार यहाँ रहेको समान नामको देवीस्थान वा किरात आठपहरियासँग सम्बन्धित ‘धान कुट्ने ओखल’का जनश्रुति कारणले नाम टिकेको भनाइ प्रचलित छ। कागते वरपरका दुई थुम्का ढिकीका खाँबाजस्ता देखिने जनश्रुति पनि उल्लेखित छ, तर प्रत्यक्ष प्रमाण सीमित छन्।

भौगोलिक बनावट

जिल्लालाई मोटामोटी पहाडी र बेंसी क्षेत्र गरी दुई भागमा बुझिन्छ। उत्तरी भाग मिल्के डाँडाका शाखा–उपशाखाले बनेको पहाडी क्षेत्र हो, जहाँ ध्वजे डाँडाजस्ता उचाइहरू देखा पर्छन्। दक्षिणतिरको भूभाग महाभारत शृङ्खलाको उत्तरी पाखामा पर्छ। बेंसी क्षेत्र भने अरुण नदी र तमोर नदीसहित लेगुवा, मुगा, माङमाया, निवुवा र कोकाहा किनारका फाँट तथा टारहरू मिलेर बनेको छ, जसले कृषि दृष्टिले उच्च उर्वरता देखाउँछन्।

उचाइका आधारमा १२०–८०० मिटर बेंसी र तल्लो भाग, ८००–१,७०० मिटर मध्य पहाडी भाग तथा १,७०० मिटरभन्दा माथि उच्च भाग मानिन्छ। तल्लो क्षेत्रमा दोमट–बलौटे माटो प्रबलीत छ; मध्य भागमा माइका–शिस्टसम्बद्ध फुस्रो–पहेंलो माटो पाइन्छ; उच्च भागमा गाढा खैरो माटो र कार्बनिक पदार्थको मात्रा माथिल्लो तहमा बढी देखिन्छ। कतिपय ढलान क्षेत्रमा शिस्ट–फेलाइटका कारण भू–क्षयको सम्भावना बढेको उल्लेख छ।

हावापानी

धरातलीय भिन्नता र मोहडाको दिशाअनुसार ताप–आर्द्रतामा उल्लेख्य भिन्नता देखिन्छ। साधारणतः १,२०० मिटरमुनि उपोष्ण मौसमी, १,२००–२,१०० मिटरबीच न्यानो समशितोष्ण र २,१००–३,३०० मिटरबीच चिस्यानयुक्त समशितोष्ण जलवायु देखिन्छ। औसत अधिकतम तापक्रम करिब २८.६°से. र औसत न्यूनतम करिब ७.१°से. मापन भएको छ। महिनावार वर्षा शून्यदेखि करिब ३९७.७ मिलिमिटरसम्म दायरा देखिन्छ, र हिमपातको प्रत्यक्ष प्रभाव नपर्ने जिल्ला मानिएको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

इतिहासको प्रामाणिक कालमा धनकुटा अहिलेका लिम्बुवान क्षेत्रभित्र पर्ने उल्लेख पाइन्छ। केन्द्रीय शासन लिच्छवि शासकहरूको हातमा हुँदा, स्थानीय रूपमा लिम्बुवानमा विभिन्न किरात शासकहरूको वर्चस्व रहेको उल्लेख स्रोतहरूले गर्छन्। कतिपय वर्णनमा तिब्बती शक्तिसँगको समागम, स्थानीय राजाहरूको विस्तार र साँगुरी भन्ज्याङलाई हिउँदे राजधानीको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

पछिल्लो चरणमा सिरिजंगा हाङको प्रभाव, र गोर्खाली विस्तारपछि पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानसँगै पूर्वका थुमहरू गोर्खाली सेनाको अधीनमा आए। अभिमान सिंह बस्न्यातले साँगुरी गढी कब्जा गरी पहाडी बाटो खोलिएको उल्लेख भेटिन्छ। वि.सं. १८३१ मा लिम्बुवान क्षेत्र नेपाल एकीकरणमा समावेश भएको र सो क्षेत्रका लिम्बुहरूलाई ‘रजौटा’का रूपमा मान्यता दिएको ऐतिहासिक सन्दर्भ उद्धृत छ।

शिक्षा र संस्थान

धनकुटामा औपचारिक शिक्षाको सुरुआत वि.सं. १९५८ सालमा स्थापित भाषा पाठशालाबाट भएको मानिन्छ। उच्च शिक्षाको दृष्टिले वि.सं. २०१२ मा धनकुटा डिग्री कलेज (हाल धनकुटा बहुमुखी क्याम्पस) स्थापना भई मानविकी–सामाजिकशास्त्र र शिक्षाशास्त्र केन्द्रित कार्यक्रम विस्तार भए। कालान्तरमा विज्ञान विषय प्रवीणता तहमा वि.सं. २०५४ देखि सुरु भयो, र स्नातकोत्तर तहका कक्षाहरू सञ्चालनमा आएको उल्लेख छ। यसले स्थानीय जनशक्तिको उत्पादन र पूर्वाञ्चल क्षेत्रको शैक्षिक पहुँचमा योगदान पुर्‍याएको छ।

यातायात र पूर्वाधार

धरान–धनकुटा सडकको सर्वेक्षण २०२२ सालतिर सुरु भई, २०३३ सालमा युके–नेपाल सडक परियोजनामार्फत औपचारिक कार्यान्वयनमा गयो। २०३८ सालमा सदरमुकाम खण्ड कालोपत्रे भयो र २०४३ सालमा हिले खण्डसम्म विस्तार गरियो। कोशी राजमार्गअन्तर्गत भेडेटार–धनकुटा ३६ किमि खण्डलाई पछि ‘मदन भण्डारी मार्ग’ नाम दिइएको उल्लेख छ। यातायात सञ्जाल विस्तारले बजार पहुँच, सेवासुविधा र प्रशासनिक समन्वयमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पारेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “धनकुटा जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A7%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9F%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). धनकुटा जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A7%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9F%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_32,
  title = {धनकुटा जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A7%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9F%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}