दोलखा जिल्ला

दोलखा जिल्ला नेपालको जनकपुर अञ्चलको उत्तर भागमा पर्ने, मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गतको एउटा पहाडी जिल्ला हो। यसको क्षेत्रफल २,१९१ वर्ग कि.मी. रहेको र सदरमुकाम चरिकोटमा अवस्थित छ। जिल्लाको भू-सीमा पूर्वतर्फ सोलुखुम्बु जिल्ला र रामेछाप जिल्ला, पश्चिमतर्फ सिन्धुपाल्चोक जिल्ला, उत्तरमा तिब्बत तथा दक्षिणमा रामेछाप जिल्लाले घेरेका छन्। सर्वोच्च भाग गौरीशङ्कर हिमालले चिनिने यो क्षेत्र काठमाडौँ (काठमाडौं)बाट पूर्वतर्फ सडकमार्ग हुँदै पुगिने मार्गमा पर्छ।

भौगोलिक अवस्थिति र उचाइ

दोलखाको भौगोलिक फैलावट करिब २७°२८′देखि २८°००′ उत्तरी अक्षांश र ८५°५०′देखि ८६°३२′ पूर्वी देशान्तरको दायरामा परेको बताइन्छ। यी भूभागहरू उच्च पहाड र हिमाली शृङ्खलाले मुख्यतः ढाकिएका छन्। स्रोतहरूले न्यूनतम उचाइका रूपमा सितली नजिक करिब ७३२–७६२ मिटर उल्लेख गरेका छन्, र अधिकतम उचाइ गौरीशङ्कर हिमालमा ७,१३४–७,१४८ मिटरसम्बन्धी दुईखाले तथ्य दिइएको छ; त्यही कारण उचाइका तथ्याङ्कमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।

नाम र व्युत्पत्ति

जिल्लाको नामको उत्पत्तिबारे फरक–फरक जनश्रुति पाइन्छ। एक किम्वदन्तीमा, हिमालको काखको गुफामा तपस्या गर्ने एक जोगीले असङ्ख्य परिक्रमा गर्दा पनि त्यहीँ फर्किए भन्ने प्रसङ्गसँग ‘दोलाखा’ (दुई लाख परिक्रमाको अपभ्रंश) जोडिन्छ। अर्को मतमा, तिब्बती भाषाका ‘दो’ (ढुङ्गा), ‘ल’ (मन्दिर) र ‘खा’ (घर) बाट बनेको अर्थ ग्रहण गरी, पत्थरका घर–मन्दिर बहुल भएको थलोका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। ऐतिहासिक रूपमा यस क्षेत्र किरात वा लिच्छविकालदेखि नै मानिस बसोबास भएको अनुमान उल्लेखित छ।

इतिहास

वि.सं. सातौँ शताब्दीतिर तिब्बत–भारत व्यापार मार्ग खुल्दा तामाकोशी किनार हुँदै आवतजावत बढेको, कुटी मार्ग सक्रिय भएपछि यहाँ ‘वनगढ’ विकसित गरियो भनी वर्णन पाइन्छ। यसरी बसाइँसराइ हुँदा काठमाडौँ उपत्यकाबाट नेवार परिवारहरू स्थानान्तरण गरिएको भनाइ पनि छ। दोलखा करिब पाँच शताब्दीअघिसम्म स्वतन्त्र राज्यसरह चलेको उल्लेख भेटिन्छ; मल्लकालताका यक्ष मल्लको समयसँगै स्थानीय शासक वंशहरूको कडी प्रस्तुत गरिन्छ। कान्तिपुर र ललितपुरका राजासँग सम्बन्ध उतारचढाव रह्यो; कहिलेकाहीँ सेनाको दबदबा काठमाडौँतिरबाटै थोपारिएको थियो।

उद्धवदेव, नन्ददेव, इन्द्रिसिंह, नारायणिसिंह, भीष्मदेव आदिका नाम अभिलेखमा आउने गर्दछन्। इन्द्रिसिंहको पालामा चाँदीका मोहरमा नाम अंकित गर्ने परम्परा सुरु गरेको र आफूलाई ‘राजाधिराज’ उपाधि प्रयोग गरेको उल्लेख पाइन्छ। पछि शक्तिसन्तुलन बदलिँदै जाँदा, एकीकरणको अभियानमा पृथ्वीनारायण शाहले पूर्वतिरको व्यापार–मार्ग कब्जामा ल्याउने रणनीतिसँगै नुवाकोट जिल्ला, सिन्धुपाल्चोक जिल्ला र दोलखा क्रमशः गोरखाली प्रशासनअन्तर्गत आइपरेका थिए।

प्रशासनिक विकास

वि.सं. २००७ अघि र सोपछि २०१८ सम्म दोलखा ‘पूर्व २ नं. गोश्वारा’ नामक प्रशासनिक एकाइमा आवद्ध थियो। वि.सं. २०१८ मा देश १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा पुनर्संरचना हुँदा यसलाई पृथक जिल्ला मान्यता दिइएको हो। जिल्ला तहका अदालत, मालपोत, प्रहरी, हुलाक, स्वास्थ्य आदि कार्यालयहरू वि.सं. २०२४ तिरदेखि क्रमशः स्थापनामा आएको उल्लेख पाइन्छ।

हाल जिल्ला ९ स्थानीय तहमा विभाजित छ—२ नगरपालिका (भीमेश्वर नगरपालिका, जिरी नगरपालिका) र ७ गाउँपालिका (शैलुङ, वैतेश्वर, विगु, मेलुङ, तामाकोशी, गौरीशङ्कर, कालिन्चोक)। यी तहहरू अघिल्ला गाविसहरूको समायोजनबाट बनेका हुन्।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थल

सदरमुकाम नजिकैको ऐतिहासिक दोलखा सहरस्थित भीमेश्वर (दोलखा भीमसेन) मन्दिर पुरानो देवस्थान मानिन्छ, जहाँ भिम एकादशी, वालाचतुर्दशी, चैतेदशैं, बडादशैं आदिमा विशेष मेला लाग्ने परम्परा छ। उत्तरतर्फ कालिन्चोक क्षेत्रमा अवस्थित कालिन्चोक भगवतीको मन्दिर उच्च डाँडाबाट हिमशृङ्खला अवलोकन गर्ने स्थानका रूपमा चर्चित छ। दक्षिणतर्फ शैलुङ डाँडामा रहेको शैलुङ्गेश्वर महादेव परिसरबाट अनेकौँ थुम्काहरूको दृश्य खुल्छ। उत्तरी भागको देउलाङ्गेश्वर महादेव तीर्थमा स्वस्थानी पूर्णिमामा ठूलो मेला लाग्ने उल्लेख छ।

विगु क्षेत्रमा रहेको टसी (विगु) गुम्बा बौद्ध परम्पराको केंद्र मानिन्छ, जहाँ आनीहरूको व्रत, पाठ र शिक्षा नियमित हुने बताइन्छ। धार्मिक अनुष्ठानका विशेष अवसरमा अखण्ड दीप प्रज्ज्वलन गर्ने परम्परा पनि स्रोतमा उल्लेखित छ।

प्राकृतिक सम्पदा र पदयात्रा

दोलखाको रोल्वालिङ उपत्यका साहसिक पैदलयात्राका लागि उपयुक्त मानिन्छ। त्यही उपत्यकामा पर्ने च्छोरोल्पा हिमताल समुद्र सतहबाट करिब ४,५८० मिटर उचाइमा अवस्थित, राष्ट्रकै ठूलो हिमताल भएको दाबी भेटिन्छ। सन् १९६३ तिर ०.२३ वर्ग कि.मी. क्षेत्र भएकोमा सन् १९९७ को भू-उपग्रह नक्साअनुसार करिब १.६५ वर्ग कि.मी. सम्म फैलिएको, करिब १३५ मिटर गहिराइ र करिब १० करोड घन मिटर पानी समेटेको अनुमान गरिएको छ।

गौरीशङ्कर हिमाललाई शिव–पार्वतीको प्रतीक मानी यसको धार्मिक महत्त्व अग्लो छ, र यसलाई आधार मानेर नेपालमा प्रमाणिक समय तोकिएको भनाइ पाइन्छ। केही भागमा गुणस्तरीय स्लेटका खानीको उल्लेख पनि भेटिन्छ, विशेषतः आलम्पु आसपास।

जिरी उपत्यका

जिरी सदरमुकामबाट पूर्वतर्फ पर्ने उपत्यका हो, जसलाई सगरमाथा प्रवेशद्वार पनि भनिने गरेको पाइन्छ। यसको उचाइबारे स्रोतहरूमा १,९५१ मिटर र १,९०५ मिटर—दुवैखाले अभिलेख भेटिन्छन्। अतीतमा स्विस सहयोगसँगै सडक पुगेको भनाइ छ, र जिरेल समुदायको बसोबास, होमस्टे अवधारणा तथा चेर्दुङ–हनुमन्ते डाँडाबाट हिमाली दृश्यावलोकनसम्बन्धी विवरण स्रोतमा दिइएअनुसार चर्चित छन्।

दूरी तथा मापनसम्बन्धी टीप

काठमाडौँ–चरिकोट दूरीबारे १३२ र १३३ कि.मी.—दुवैखाले तथ्य पाइएको छ। उचाइका सूचनामा पनि न्यूनतम र अधिकतम मानमा फरक अंक देखिने भएकाले, प्राविधिक नापजाँच र प्रकाशनको आधारअनुसार आँकडा भिन्न भएका प्रतीत हुन्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दोलखा जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%96%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). दोलखा जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%96%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_48,
  title = {दोलखा जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A4%96%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}