दार्चुला जिल्ला

दार्चुला जिल्ला देशको सुदूरपश्चिमी भेगमा अवस्थित एक हिमाली जिल्ला हो, जसको पश्चिम सिमाना भारतसँग जोडिन्छ। उत्तरतर्फ चीनको स्वशासित प्रदेश तिब्बत र दक्षिणपूर्वतर्फ नेपाली पहाडी जिल्लाहरू पर्दछन्। कुल क्षेत्रफल २,७८२.२८ वर्ग किलोमिटर भएको यो जिल्लाको उचाइँ ५१८ मिटरदेखि ७,१३२ मिटरबीच छ। सदरमुकाम खलङ्गा महाकाली नदी किनारमा बसोबास फैलिएको बजार केन्द्र हो, जुन भारतको धारचुलासँग जोडिएको छ।

नामाकरण र किंवदन्ती

दार्चुला नामको लिखित उत्पत्तिसम्बन्धी प्रमाण भेटिएको छैन। तर, तीन प्रकारका जनश्रुति चलनचल्तीमा छन्। पहिलो धारणा अनुसार स्थानीय भाषाका ‘धार’ (पहाडको चुचुरो) र ‘चुला’ (चुल्हो) शब्द मिलेर नाम बनेको हो; यहाँ पहाडका धारजस्तै आकारका चुल्हो बनाइने चलनले स्थाननाम विकसित भएको भनाइ छ। अर्को व्याख्या अनुसार तीन चुचुरापटकयुक्त भू–आकृतिबाट नाम आएको हो, जसमा एक चुचुरो भारततिर र दुई नेपालतिर पर्ने बताइन्छ। तेस्रो मतले तिब्बती भाषाको ‘ला’ (भञ्ज्याङ) र ‘द्वार’ (व्यापारिक प्रवेशद्वार) मिश्रित भई, तिब्बतसँगको आवतजावतमार्ग भएर नाम बनेको जनाउँछ। केही किंवदन्तीले व्यास हिमाल क्षेत्रका ऋषि–परम्परासँग नाम जोडेर पनि खुलाएका छन्।

भौगोलिक स्थिति र भू–आकृति

जिल्ला २९°३६’ उत्तरदेखि ३०°१५’ उत्तर अक्षांश र ८०°२२’ पूर्वदेखि ८१°०९’ पूर्व देशान्तरबीच अवस्थित छ। पूर्वमा बझाङ, दक्षिणमा बैतडी, पश्चिममा उत्तराखण्ड राज्यको पिथौरागढ, र उत्तरमा तिब्बत पर्छ। भू–रूपरेखा समथर बेसीदेखि हिमालयका उचाइँसम्म विस्तारित भएकाले यसलाई समथर, पहाडी, लेकाली र हिमाली गरी चार भागमा हेर्न सकिन्छ। भूमि उपयोगमा ६१,२१५ हेक्टर खेतीयोग्य, ७२,९८२.३ हेक्टर वन, ६,५५५.२ हेक्टर झाडी–बुट्यान र अन्य श्रेणीमा ६७,२४३ हेक्टर क्षेत्रफल समावेश छन्।

जलवायु

हिमाली भेग भएकाले जाडो याम निकै चिसो हुने गर्दछ। वार्षिक औसत वर्षा २,१२९ मिलिमिटर मापन गरिएको छ। औसत न्यूनतम तापक्रम ५.७०°सेल्सियस र अधिकतम २८.६०°सेल्सियस रहेको तथ्याङ्क पाइन्छ। यहाँको हावापानीलाई उष्ण बेसी, समसितोष्ण मध्य पहाड र अतिसितोष्ण उच्च भेगमा विभाजन गरिन्छ। पश्चिम–दक्षिणतिरका नदीबेसीहरूमा गर्मीयाम तातो र जाडो हल्का चिसो रहन्छ, भने मध्य भाग समसितोष्ण छ।

पर्यटन र धार्मिक सम्पदा

जिल्लाको सर्वोच्च बिन्दु अपि हिमाल (७,१३२ मि.) हो। नाम्पा हिमाल र व्यास हिमालको उचाइँबारे स्रोतहरूमा केही फरक तथ्याङ्क प्रस्तुत छन्; नाम्पाका लागि ६,७५५ मि. तथा ६,७५४ मि. दुवै उल्लेख भेटिन्छ, र व्यासका लागि ६,७७० मि. दिइएको छ। ओम् पर्वत (५,५९० मि.) धार्मिक रूपमा पूज्य मानिन्छ। कालापानी र लिम्पिया धुरा नेपाली भू–भागभित्र पर्ने उल्लेख छ। मानसरोवर जाने प्रमुख बाटोको रूपमा व्यास क्षेत्र ख्यात छ।

धार्मिक–पर्यटन स्थलहरूमा खण्डेश्वरीको सुर्मासरोवर, करिब ५,००० मिटर उचाइँको लिपु लेक, खण्डेश्वरीस्थित धर्मी गुफा, मालिकार्जुन मन्दिर र शिखरडाँडा, हुनैनाथ मन्दिर, गोकुलेश्वर शिव मन्दिर, लटीनाथ मन्दिर, बोहरीगाउँको बन्तोली मन्दिर, साथै उकु र देवल क्षेत्रका महलका भग्नावशेष मुख्य आकर्षण मानिन्छन्। अपि नाम्पा संरक्षण क्षेत्र प्रकृति अवलोकन र पदयात्राका लागि महत्वपूर्ण गन्तव्य ho।

प्रशासनिक संरचना

स्थानीय तह पुनर्संरचनापछि दार्चुलामा २ वटा नगरपालिका र ७ वटा गाउँपालिका गरी ९ इकाइ रहेका छन्, जसमा जम्मा ६१ वडा छन्। नगरपालिकाहरूमा महाकाली नगरपालिका र शैल्यशिखर नगरपालिका पर्छन्। व्याँस गाउँपालिका भारत र तिब्बत दुवैसँग सिमाना जोडिन्छ भने दुहुँ, महाकाली, मालिकार्जुन र लेकम भारततर्फ सीमा साझा गर्छन्।

जनसांख्यिकी

वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणना अनुसार कुल जनसङ्ख्या १,३३,२७४ थियो; पुरुष ६३,६०५ र महिला ६९,६६९ जना दर्ता भएका थिए। घरधुरी २४,६१८, औसत पारिवारिक आकार ५.४१ र जनघनत्व ५७ प्रति वर्ग किलोमिटर उल्लेख गरिएको छ। वार्षिक जनवृद्धि दर ०.८८% र लैङ्गिक अनुपात ९१.३ थियो। विद्युत पहुँच २६.९४% र सोलार सुविधा ३३.०५% घरधुरीमा पुगेको तथ्याङ्क छ। साक्षरता दरबारे दुई फरक मापन भेटिन्छ: समग्र ६५.३६% (पुरुष ७९.३७%, महिला ५२.६३%) र अर्को विवरणमा कुल ९५.४% भनेर उल्लेख छ; यसमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।

स्वास्थ्य तथा सरसफाइ

वि.सं. २०६८ का सूचकमा ८२.५६% बासिन्दाले खानेपानी सुविधा प्रयोग गरेको र ४६.७७% ले चर्पी सुविधा पाएको देखिन्छ। पछि सरसफाइ अभियानमार्फत दार्चुला वि.सं. २०७५ वैशाख २५ गते देशको ५२औँ खुला दिसामुक्त जिल्ला घोषणा भएको हो। स्वास्थ्य सेवामा १ जिल्ला अस्पताल, १ प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, ११ स्वास्थ्य चौकी, २९ उपस्वास्थ्य चौकी, १३ डट्स केन्द्र, १४७ खोप क्लिनिक, १४१ गाउँघर क्लिनिक र ४ बर्थिङ सेन्टर सञ्चालनमा रहेको विवरण उपलब्ध छ।

अर्थतन्त्र र वन सम्पदा

करीब ९०% भन्दा बढी जनसङ्ख्या कृषिमा निर्भर छ। यान्त्रिकीकरण र प्रविधिको सीमित प्रयोगले उत्पादन क्षमता कमजोर भएकाले खाद्य सन्तुलन नकारात्मक देखिएको उल्लेख छ। दुर्गम भौगोलिक अवस्थाले आर्थिक क्रियाकलाप सिमित हुने प्रवृत्ति देखिन्छ।

वनले ७२,९८२.३ हेक्टर क्षेत्र ओगटेको छ, जसमा ३,७२१.७१ हेक्टर सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिहरूलाई हस्तान्तरण भइसकेको छ। १९९७ को ICIMOD अभिलेखानुसार २७.५% घरधुरी वनमा निर्भर छन्। वन प्रकारमा कोणधारी, हार्डउड, मिश्रित र झाडी–बुट्यान प्रमुख हुन्। वनस्पतिमा देवदार, बाँज, सल्लो, साल, टुणी, उत्तिस, सिमल, चिउरी, लाली गुराँस, बाँस, कोइरालो, साज आदि र गैरकाष्ठ उत्पाद तथा औषधिजन्य प्रजाति जस्तै यार्सा गुम्बा, पाँचऔंले, भोजपत्र, टिमुर, दालचिनी, गुच्छी च्याउ, सतुवा, कुटकी, तेजपात, रिठ्ठो लगायत उल्लेखनीय छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दार्चुला जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). दार्चुला जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_98,
  title = {दार्चुला जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}