गिरिजाप्रसाद कोइराला

गिरिजाप्रसाद कोइराला नेपाली काङ्ग्रेसका प्रखर राजनीतिज्ञ र चार कार्यकालका प्रधानमन्त्री हुन्। वि.सं. २०४८ जेठ १२–२०५१ मङ्सिर १४, २०५५ वैशाख २–२०५६ जेठ १७, २०५६ चैत्र ९–२०५८ साउन ११ र २०६५ जेठ १५–२०६५ भदौ २ सम्म उनले नेपालको कार्यकारी नेतृत्व सम्हाले। वि.सं. २०१६ पछि जनताबाट निर्वाचित सरकारको नेतृत्व गर्ने पहिलो प्रधानमन्त्रीका रूपमा उनलाई चिनिन्छ। वि.सं. २०४६ को राजनीतिक परिवर्तनपछि उनले बहुदलीय व्यवस्थाको दिगोपनामा टेवा पु¥याए र द्वन्द्व अन्त्यका ढोका खोल्ने काम गरे।

प्रारम्भिक जीवन र परिवार

उनको जन्म वि.सं. १९८१ असार १८ मा भारतको बिहार राज्यको सहरसा जिल्लास्थित टेडी गाउँमा भयो। त्यतिबेला उनका अभिभावक निर्वासित जीवनमा थिए। उनका पिता कृष्णप्रसाद कोइराला र माता दिव्या कोइराला हुन्। उनका दुवै दाजु—विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला र मातृकाप्रसाद कोइराला—समेत नेपालको प्रधानमन्त्री बनेका थिए।

कोइरालाले वि.सं. २००८ मा सुष्मा कोइरालासँग वैवाहिक सम्बन्ध गाँसे, जसको देहावसान वि.सं. २०२४ मा भयो। उनीहरूकी छोरी सुजाता कोइराला हुन्। उनले भारतस्थित दिल्ली विश्वविद्यालय अन्तर्गत किरोरी मल कलेजमा अध्ययन गरेका थिए।

श्रमिक आन्दोलन र दलभित्रका भूमिका

राजनीतिमा प्रवेश उनले विराटनगरको जुट उद्योगका श्रमिक संगठनमार्फत गरे। वि.सं. २००४ मा उनले मजदुर संगठन नेपाल मजदुर काङ्ग्रेस स्थापना गरे, जसले पछि ट्रेड युनियनको रूप लियो। वि.सं. २००८ मा उनी मोरङ जिल्लामा पार्टी नेतृत्वमा पुगे र स्थानीय संगठन विस्तारमा सक्रिय रहे।

वि.सं. २०१७ मा राजा महेन्द्रले पञ्चायती शासन लागू गरेपछि कोइराला पक्राउ परे र कैद खुलासम्म कांग्रेसका कार्यभार सम्हालिरहे। वि.सं. २०२४ मा रिहा भएपछि केही समय भारततर्फ निर्वासित रहे र वि.सं. २०३५ मा फर्किए। उनी वि.सं. २०३१–२०४७ सम्म नेपाली काङ्ग्रेसका महासचिव रहे र जनआन्दोलन, २०४६ मा अग्रणी जिम्मेवारी सम्हाले, जसबाट बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापित भयो।

पहिलो प्रधानमन्त्री कार्यकाल (२०४८–२०५१)

बहुदलीय फेरबदलपछि भएको निर्वाचनमा उनी मोरङ जिल्ला क्षेत्र नं. १ र सुनसरी क्षेत्र नं. ५ दुवैतर्फबाट प्रतिनिधि सभामा निर्वाचित भए। सो निर्वाचनमा नेपाली काङ्ग्रेसले सभामा बहुमत ल्यायो र राजा वीरेन्द्रबाट उनी प्रधानमन्त्री नियुक्त भए। यस अवधिमा शिक्षा, सञ्चार र स्वास्थ्य क्षेत्रका कानुनी ढाँचा उदारीकृत भए। सरकारको पहलमा पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय र वी.पी. कोइराला विज्ञान तथा स्वास्थ्य प्रतिष्ठानको स्थापना अगाडि बढाइयो, साथै निजी क्षेत्रका चिकित्सा तथा इन्जिनियरिङ कलेज सञ्चालनलाई अनुमति दिइयो।

वि.सं. २०५० मा आफ्नै दलका केही सांसदले सरकारी प्रस्तावविरुद्ध मतदान गरेपछि प्रतिनिधि सभा विघटन र पुनःनिर्वाचनको प्रक्रिया अघि बढ्यो। त्यसपछिको सरकार नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)ले नेेेेतृत्व गर्‍यो र मनमोहन अधिकारी प्रधानमन्त्री बने।

दोस्रो र तेस्रो कार्यकाल (२०५५–२०५८)

सूर्यबहादुर थापाको गठबन्धन सरकार अन्त्य भएपछि कोइराला पुनः प्रधानमन्त्री बने। सुरुमा कांग्रेसको एकल नेतृत्वमा सरकार चले पनि पछि नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) र अन्य दलसमेत सम्मिलित गठबन्धन बनाएर उनले सत्ता चलाए।

वि.सं. २०५७ मा पार्टीभित्रको अविश्वासपछि कृष्णप्रसाद भट्टराईले राजीनामा दिए र कोइराला तेस्रोपटक प्रधानमन्त्री बने। सो क्रममा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी)द्वारा सशस्त्र विद्रोह चलिरहेको थियो। उनको सरकारमाथि भ्रष्टाचारसम्बन्धी आलोचना उठ्यो। दरबार हत्याकाण्डपछि सुरक्षा व्यवस्थापनमा कमजोरी देखिएको आरोप खेप्दै उनले वि.सं. २०५८ असारमा पद त्यागे र पछि शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्री नियुक्त भए। यस अवधिमै चीन सहयोगमा भरतपुरस्थित बिपी कोइराला क्यान्सर अस्पताल वि.सं. २०५७ मा निर्माण सम्पन्न भयो।

चौथो कार्यकाल र शान्ति प्रक्रिया (२०६३–२०६५)

वि.सं. २०६१ माघ १९ मा राजा ज्ञानेन्द्रले शाही शासन लिएपछि देश संकटमा पर्‍यो। जनअभियान र राजनीतिक सहमतिपछि वि.सं. २०६३ वैशाख ११ मा संसद पुनःस्थापित भयो र सात दलको निर्णयले कोइराला चौथोपटक प्रधानमन्त्री बने। केही समयपछि उनलाई छातीसम्बन्धी स्वास्थ्य समस्या देखियो र निको भई काममा फर्किए।

उनको नेतृत्वमा राजकीय अधिकार कटौती र सेनाको प्रत्यक्ष संसदीय नियन्त्रणका लागि विधेयकहरू तयार भई पारित भए। वि.सं. २०६३ कार्तिक २१ मा सात दल र माओवादीबीच जनविद्रोह अन्त्य तथा संविधान सभाको निर्वाचन गराउने सहमति भयो। सोही वर्ष मंसिर ५ मा विस्तृत शान्ति सम्झौतामा सहमति भई “हिंसात्मक राजनीति अन्त्य”को ऐतिहासिक घोषणा गरियो। मंसिर १२ देखि संयुक्त राष्ट्र सङ्घको निगरानीमा माओवादी जनसेना तथा हतियार व्यवस्थापनको कार्य आरम्भ भयो।

विवाद र आलोचना

उनको कार्यकालमा नेपाल वायुसेवा निगमसम्बन्धी निर्णयहरू विवादित बने। वि.सं. २०५० तिर युरोप क्षेत्रका प्रमुख प्रतिनिधि नियुक्तिमा बाह्य प्रभावले निगमलाई ठूलो घाटा व्यहोर्नुपरेको निष्कर्ष सार्वजनिक भयो। वि.सं. २०५७ मा अस्ट्रियाली लाउडा एअर विमान भाडा सम्झौताका कारण अनुमानित करिब दुई अर्ब रूपैयाँ बराबरको क्षति भएको बताइयो र संसदको अधिवेशन समेत रोकिन पुग्यो। वि.सं. २०५५ को चेज एअर सम्बन्धी विषयमा पनि उनको नाम जोडियो।

मृत्यु र सम्मान

कोइरालाको निधन वि.सं. २०६६ चैत्र ७ गते शनिबार १२:१० बजे, छोरीको घरमा भयो। भोलिपल्ट उनको अन्त्येष्टि आर्यघाटमा, पशुपतिमा रहेको श्मशानमा, हिन्दू परम्परा अनुसार सम्पन्न गरियो। भारतीय पक्षबाट शोक सन्देश आयो र संयुक्त राष्ट्रका महासचिवले उनको लोकतन्त्रप्रतिको प्रतिबद्धता स्मरण गरे।

मरणोपरान्त वि.सं. २०७१ जेठ १५ मा नेपाल सरकारले उनलाई “नेपाल रत्न” मानपदवी प्रदान गर्‍यो। बङ्गलादेशले समेत आफ्नो स्वतन्त्रता युद्धमा पुर्‍याएको योगदानका कारण उच्च राष्ट्रिय सम्मान दिएको थियो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गिरिजाप्रसाद कोइराला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गिरिजाप्रसाद कोइराला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_205,
  title = {गिरिजाप्रसाद कोइराला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}