सबै लेख
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।
-
दाङ जिल्ला
दाङ जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशको भूभागमा पर्ने प्रशासनिक इकाई हो, जसमा दाङ र देउखुरी उपत्यकाहरू समेटिन्छन्। यहाँको दाङ उपत्यका एशियामै ठूलो र विश्वस्तरमा दोस्रो ठूलो उपत्यका मानिन्छ। जिल्ला ३०५९.८१ वर्ग किमी क्षेत्रफलमा फैलिएको छ, उचाइ दायरा २१३–२०५८ मि. छ, र…
-
नेपालका प्रदेशहरू
नेपालका प्रदेशहरू नेपालको संविधान २०७२ ले स्थापित गरेको संघीय प्रशासनिक संरचनाको पहिलो तह हो। ३ असोज २०७२ मा अवस्थित जिल्लाहरू समुहबद्ध गरी सात प्रदेशको ढाँचा लागू भयो, जसले पहिल्याको १४ अञ्चल र पाँच विकास क्षेत्रमा आधारित व्यवस्था विस्थापित गर्यो। यी…
-
दैलेख जिल्ला
दैलेख जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेशमा पर्ने पहाडी प्रशासनिक एकाइ हो। यसको सदरमुकाम नारायण नगरपालिकास्थित दैलेख बजार हो। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जनसङ्ख्या २,५२,३१३ र क्षेत्रफल १,४८५.५७ वर्गकिलोमिटर छ। पूर्वमा जाजरकोट जिल्ला, उत्तरमा कालीकोट जिल्ला,…
-
मानदेव
लिच्छवीकालीन शासक मानदेवको शासन नेपालका प्राचीन घटनाक्रमलाई प्रमाणमा उभ्याउने मोड मानिन्छ। उनको समयका शिलालेखहरूले विवरण व्यवस्थित बनेकाले समग्र कालखण्ड स्पष्ट देखिन्छ। सम्वत् ३८६–४१३ (ई.स. ४६४–५०५) बीच शान्त प्रशासन, सीमाविस्तार र सांस्कृतिक कृतित्वका कारण…
-
लोकेन्द्रबहादुर चन्द
लोकेन्द्र बहादुर चन्द नेपालका राजनीतिज्ञ तथा नेपालका भूतपूर्व प्रधानमन्त्री हुन्। उनी साहित्यकारका रूपमा पनि परिचित छन्।
-
साझा प्रकाशन
साझा प्रकाशन नेपालको इतिहासमै पुरानो मानिने प्रकाशन संस्था हो, जसको स्वामित्व संरचनामा ६० प्रतिशत अंश नेपाल सरकारको र ४० प्रतिशत अंश साहित्यकार, पत्रकारिता क्षेत्रमा सक्रिय व्यक्तित्व, शिक्षासेवी तथा सर्वसाधारण नेपाली नागरिकमा बाँडिएको छ। यसको सुरुआत वि.सं.…
-
स्वयम्भूनाथ
स्वयम्भूनाथ, स्वयम्भू महाचैत्यका नामले चिनिने, काठमाडौँ उपत्यकाको पश्चिम भागमा अवस्थित एक प्रतिष्ठित बौद्ध स्तूप हो। यसको धार्मिक प्रतिष्ठा बौद्ध धर्म मात्र नभई हिन्दू धर्ममा पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। उत्पत्तिसम्बन्धी किम्बदन्ती, मञ्जुश्रीले उपत्यकाको पानी…
-
मिथिला कला
मिथिला कला मैथिली भाषाभाषी समुदायमा विकसित लोक–चित्रकला परम्परा हो, जसको प्रमुख अभ्यास नेपालको मधेसस्थित धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, सिरहा र सप्तरीमा देखिन्छ। यसमा प्रकृति र आध्यात्मिक प्रतीकहरूको चित्रण, कोहवर जस्ता अनुष्ठानिक सन्दर्भमा प्रयोग, र परम्परागत…
-
मोतीराम भट्ट
मोतीराम भट्ट (वि.सं. १९२३–१९५३; १८६६–१८९६) नेपाली कवि, गायक, निबन्धकार, प्रकाशक, समालोचक र जीवनीकार थिए। उनलाई नेपाली साहित्यमा पहिलो जीवनीकार र समालोचकका रूपमा मानिन्छ, नेपाली गजलको परिचय, निजी मुद्रण परम्पराको आरम्भतर्फ योगदान, र भानुभक्त आचार्य सम्बन्धी…
-
छठ
छठ नेपाल र भारतका उत्तरी भागमा प्रचलित हिन्दू पर्व हो, जसमा षष्ठी भगवती र सूर्यको आराधना गरिन्छ। व्रतालुहरूले चार दिनसम्म कडाइका साथ अनुष्ठान पालना गरी परिवारको कल्याण, सन्तानसुख र मनोकामना पूरा हुने विश्वास राख्छन्; विशेषतः नेपालको तराई–मधेश क्षेत्रमा यसको…
-
क्षेत्रप्रताप अधिकारी
क्षेत्रप्रताप अधिकारी (अङ्ग्रेजी: Kshetra Pratap Adhikary;(१९९९-२०७०) नेपालका एक बहुप्रतिभाशाली साहित्यकार तथा गीतकार थिए । जीवनको उत्तरार्धमा गीतकारका रूपमा धेरै चर्चा परिचर्चा कमाएका उनलाई नारायण गोपालले गाएको म त लालीगुराँस भएछु..., मलाई छोडी मेरो छाया...,…
-
हिरासिंह खत्री
हिरासिंह खत्री एक नेपाली मूलका चलचित्रकर्मी थिए, जसले नेपालमा निर्मित पहिलो चलचित्र मानिने आमा (वि.सं. २०२१) को निर्देशन गरी नेपाली चलचित्र जगतमा अग्रगामी भूमिका निर्वाह गरेका थिए। राजा महेन्द्रको निमन्त्रणामा यस परियोजनाको नेतृत्व सम्हालेका खत्रीले तात्कालिन…
-
नवलपरासी जिल्ला
नवलपरासी जिल्ला वि.सं. २०७२ सम्म अस्तित्वमा रहेको नेपालको पूर्व–पश्चिम फैलिएको पूर्व जिल्ला हो। पूर्वतर्फ नवलपुर र पश्चिमतर्फ परासी क्षेत्र एकीकृत गरी वि.सं. २०१८ मा ‘नवलपरासी’ नाम दिइएको थियो। त्यसपछि यो प्रशासनिक इकाई फुटेर नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) र…
-
मनमोहन अधिकारी
मनमोहन अधिकारी (१९७७ जेठ २८–२०५६ वैशाख १३) नेपालका पूर्व प्रधानमन्त्री र प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका अगुवा राजनीतिज्ञ थिए। उनी दक्षिण एसियामा संसदीय निर्वाचनबाट निर्वाचित पहिलो कम्युनिस्ट प्रधानमन्त्री मानिन्छन्। नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक सदस्य भएकाले…
-
थापा वंश
थापा काजी खलक वा थापा काजी वंश वा थापा भारदार परिवार नेपालको एक थापावंश हो जसले सन् १८०६ देखि १८३७ र सन् १८४३ देखि १८४५ सम्म शासन गर्यो । राणा वंशको उदयपूर्व यो परिवारले नेपालका शाह वंश, बस्नेत परिवार र पाँडे वंशसँगै राजनीतिक शक्तिको प्रतिस्पर्धा गर्यो ।…
-
अरनिको
अरनिको (सन् १२४४/१२४५–१३०६) नेपालको पाटनमा जन्मिएका, वास्तुकला र मूर्तिकलाका प्रखर कलाकार तथा राष्ट्रिय विभूति मानिन्छन्। राजा अभय मल्लको समयमा उनी चीन पुगे र त्यहाँ प्यागोडा शैलीको स्वेत चैत्य निर्माणलगायत कृतिले प्रतिष्ठा कमाए। नेपाली शिल्प परम्परालाई…
-
अमरगढी किल्ला
अमरगढी किल्ला अमरगढी नगरपालिकामा रहेको ऐतिहासिक किल्ला हो। त्यसैले यस अमरगढी नगरपालिकाको नामाकरण राष्ट्रिय बिभुती अमरसिंह थापाले बनाएको अमरगढीको किल्लाकै नाममा राखिएको छ। डडेलधुरा बजार जुन डडेल्धुरा जिल्लाको सदरमुकाम पनि हो।। अमरगढी महाकाली अञ्चल मा पर्दछ।…
-
बूढानीलकण्ठ मन्दिर
बूढानीलकण्ठ नेपालको काठमाडौँ जिल्लामा अवस्थित प्रसिद्ध तीर्थस्थल हो। यो काठमाडौँ उपत्यकाको उत्तर तर्फ शिवपुरी डाडाको काखमा अवस्थित छ। यहि देवस्थलको वरिपरिको स्थानलाई पनि बूढानीलकण्ठ भनिन्छ। यसलाई स्थानिय नेपाल भाषामा भुइज:सि नारायण भनिन्छ ।
-
दौरा सुरुवाल
दौरा सुरुवाल नेपाल तथा भारतका सिक्किम, दार्जीलिङजस्ता हिमाली भेगहरूमा प्रचलित पुरूष परिधान हो। वि.सं. २०६८ भन्दा अघिसम्म नेपालले यसलाई राष्ट्रिय पोशाकको रूपमा मान्यता दिएको थियो; त्यस वर्ष बाबुराम भट्टराई नेतृत्वको सरकारले औपचारिक सूचिबाट हटायो। कोट र ढाका…
-
डोटी जिल्ला
डोटी जिल्ला सुदूरपश्चिम प्रदेशको एक प्रशासनिक इकाइ हो, जसको सदरमुकाम सिलगढीमा पर्दछ। २,०२५ वर्ग किमि क्षेत्र ओगट्ने यो जिल्ला हिमाली उकासदेखि चुरे पहाडसम्म फैलिएको विविध भू-आकृतिका कारण जलवायु रूपमा विषम छ। यसको ऐतिहासिक पहिचान बाइसे–चौबिसे कालको रैका/डोटी…
-
ढाका टोपी
ढाका टोपी ढाका कपडाबाट बनाइने परम्परागत शिरपोश हो, जसले नेपाली पोसाक र पहिचानलाई प्रतिविम्बित गर्छ। पाल्पाली र पूर्वेली ढाका टोपी ख्यातिप्राप्त मानिन्छन्। यो टोपी ब्राह्मण–क्षेत्री मात्र होइन, विभिन्न जाति–जनजातिले सम्मानपूर्वक लगाउने गर्छन्, र सिक्किम, आसाम,…
-
निर्मल पुर्जा
निर्मल पुर्जा (निम्स दाइ) नेपाली मूलका हिमाल आरोही र बेलायती भूतपूर्व गोर्खा सैनिक हुन्, जसले सन् २०१९ मा जम्मा १८९ दिनमा ८ हजार मिटरभन्दा माथिका विश्वका चौधै शिखर पूरा गरे। यस उपलब्धिले दक्षिण कोरियाली किम चाङ्-हो को दीर्घकालीन रेकर्ड तोडियो; उनी चौध शिखर…
-
नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना
नेपाली काङ्ग्रेसको मुक्ति सेना नेपाली काङ्ग्रेसको लडाकू दस्ता थियो। मुक्ति सेनाको गठन बैरगनियामा रणनैतिक सम्मेलनबाट वि.सं. २००७ मा भएको थियो।
-
लुम्बिनी
लुम्बिनी नेपालस्थित गौतम बुद्धको जन्मस्थलका रूपमा चिनिएको लुम्बिनी उपवन क्षेत्र हो, जसलाई आजको लुम्बिनी अञ्चलको रूपन्देही जिल्ला भित्र राखिन्छ भन्ने विवरण पाइन्छ। इ.पू. २४९ मा सम्राट अशोकले तीर्थ यात्रासहित अभिलेख कुँदाएको साक्ष्य र सन् १८९६ मा भेटिएको अशोक…
