सबै लेख
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।
-
लिम्बू जाति
लिम्बू (याक्थुङ/सुब्बा) पूर्वी नेपाल केन्द्रित किराँत समुदाय हो, जसको मातृभाषा लिम्बू भाषा र आधारग्रन्थ मुन्धुम मानिन्छ। ‘लिम्बू’ शब्दको अर्थ धनु–वाणसँग जोडिन्छ। परम्परागत मातृभूमि लिम्बुवानमा आजका ताप्लेजुङदेखि मोरङसम्मका जिल्ला पर्छन्, र समुदाय सिक्किम,…
-
जयस्थिति मल्ल
जयस्थिति मल्ल मध्यकालीन नेपालका प्रभावशाली र समाजसुधारक शासकका रूपमा परिचित छन्। वि.सं. १४३७ मा अर्जुन मल्ललाई बनेपा पठाएपछि सत्तामा उक्लिएर अस्थिर रहेको राज्यव्यवस्थालाई पुनर्सङ्गठित गरे। वि.सं. १४५२ भदौमा उनकाे देहावसान भयो। स्रोतअनुसार राजनीतिक, सामाजिक र…
-
ब्राह्मण
ब्राह्मण हिन्दू सामाजिक संरचनामा प्रमुख वर्णको नाम हो, जसको अर्थ ब्राह्मण ग्रन्थका सन्दर्भ र ब्रह्मको ज्ञाता भन्ने दार्शनिक परिभाषासम्म फैलिन्छ। वैदिक परम्परा, यज्ञ-आनुष्ठान र शिक्षा–अध्यापनसँग यसको गहिरो सम्बन्ध देखिन्छ। नेपालमा पहाडी/खस, नेवार र मैथिल…
-
भक्तराज आचार्य
भक्तराज आचार्य (१९९९ असोज १६ - २०८० फागुन १४) भजन शिरोमणिको उपनामले परिचित उनी एक नेपाली गायक र सङ्गीतकार थिए, जसलाई व्यापक रूपमा नेपालमा सर्वकालिक महान गायकको रूपमा चिनिन्छ। उनी नेपालको धनकुटामा जन्मेका थिए र भारतको कालिम्पोङमा हुर्केका थिए। सन् १९७० को…
-
तराई
तराई हिमालको बाहिरी फेदी सँगै फैलिएको तल्लो समभूमि हो, जसमा अग्ला घाँसे मैदान, स्क्रब सवाना, साल जङ्गल र दलदली भूभाग पाइन्छ। उत्तर भारतमा यमुना नदीपूर्व हरियाणादेखि पश्चिम बङ्गालसम्म फैलिएको यो भूभाग नेपालतिर देशको दक्षिणी किनारामा पर्छ। ब्रह्मपुत्र बेसिनका…
-
दरबार हत्याकाण्ड
दरबार हत्याकाण्ड २०५८ जेठ १९ (२००१ जुन १) मा नारायणहिटी दरबारभित्र राजपरिवारसँग सम्बन्धित १० जनाको मृत्यु भएको घटनालाई जनाइन्छ। घटना पछि सार्वजनिक सूचनाले युवराज दीपेन्द्रद्वारा गोली प्रहार भएको बतायो; भोलिपल्ट उनलाई राजा घोषणा गरिए पनि २ दिनमै निधन भई…
-
सात सालको क्रान्ति
सात सालको क्रान्ति नेपालको प्रजातान्त्रिक रूपान्तरणमानै निर्णायक राजनीतिक घटनाक्रम हो। २००७ फागुन ७ मा राणा शासन अन्त्य भई प्रजातन्त्रको घोषणा भयो। नेपाली कांग्रेस र नेपाल प्रजा परिषद्सहितका शक्ति, त्रिभुवनको भूमिकामा, र दिल्ली सम्झौता (२००७)को सहमतिले सत्ता…
-
चेपाङ जाति
चेपाङ जाति नेपालको एक मान्यताप्राप्त आदिवासी समुदाय हो, जसलाई नेपाल आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानले ५९ जनजातिमध्ये समेटेको छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार तिनीहरूको संख्या ८४,३६४ पुगेको छ, र बस्ती मुख्यतः चितवन, मकवानपुर, धादिङ र गोरखा आसपासका…
-
सीता
सीता हिन्दू आख्यान परम्परामा प्रतिष्ठित पात्र हुन्, जसलाई रामकथाको केन्द्रमा राखिन्छ। मिथिलाका राजा जनकद्वारा पालनमा आएकी उनी रामायण र रामचरितमानसमा रामकी सहधर्मिणीका रूपमा प्रस्तुत हुन्छिन्। स्वयम्बरमा शिवको धनुष सम्हाल्ने सामर्थ्य प्रमाणित भएपछि उनको विवाह…
-
मारुनी नाच
मारुनी नाच नेपालमा विकसित परम्परागत लोकनृत्य हो, जसमा कलिला केटाहरूलाई महिलाको भेषमा सिँगारी “मारुनी” बनाएर मादलको तालमा नचाइन्छ। मगर समुदायसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको यो परम्परा अहिले विभिन्न स्थान र समुदायमा फैलिएको छ, जसका गीतहरू प्रायः रामायण–महाभारतका…
-
मैतीदेवी
मैतीदेवी काठमाडौँ उपत्यकाका प्रसिद्ध शक्तिपीठहरू मध्ये एक हो। करिब ४०० वर्षभन्दा पूरानो यो मन्दिर काठमाडौँ उपत्यकाको मध्य भागमा अवस्थित छ। चारैतिरबाट मानव वस्तीले घेरिएको अवस्थामा रहेको यस पञ्चकुमारी मैतीदेवीको उत्पत्तिबारे विभिन्न जनश्रुतिहरू पाइन्छ।
-
दाउन्ने देवी मन्दिर
नेपालमा प्रशस्तरूपमा धार्मिक पयटकीय स्थानहरू छन् । त्यसमध्येको दाउन्ने देवीको आफ्नै महिमा र पहिचान छ । नवलपरासी जिल्लाको दुम्कीबास र बर्दघाटको बीचमा पहाड रहेको छ । यही पहाडी भागलाई दाउन्ने डाँडा भनिन्छ । यो ठाउँ बाइसे चौबिसे राज्य हुँदा पाल्पा राज्यमा…
-
प्युठान जिल्ला
प्युठान जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशको मध्य–पहाडी भागमा पर्ने एक प्रशासनिक जिल्ला हो, जसको भौगोलिक उचाइ ३०५ देखि ३,६५९ मिटरसम्म फैलिन्छ। करिब १,३२,८९० हेक्टर क्षेत्राधिकार भएको यस जिल्लामा ठण्डा र समशीतोष्ण जलवायु पाइन्छ। ९ स्थानीय तह र प्रादेशिक/संघीय निर्वाचन…
-
नमोबुद्ध
नमोबुद्ध काभ्रेपलाञ्चोकको सिमलचौर श्यामपाटी गा.वि.स.भित्र अवस्थित, इतिहासमा परिचित र प्रतिष्ठित एउटा बौद्ध स्तूप हो। तिब्बती बौद्ध समुदायले विशेष मान्यता दिने तीन महान् चैत्यमध्ये यो एक मानिन्छ, अन्य दुई बुद्धानाथ र स्वयम्भूनाथ हुन्। वनबीचको परिवेशमा चैत्य र…
-
ज्ञानदिल दास
सन्त ज्ञानदिल दास (१८७८–१९४०) (जन्मको नाम श्रीकृष्ण लामिछाने) नेपाली साहित्यकार तथा आध्यात्मिक व्यक्ति थिएँ। यिनले भानुभक्त आचार्य भन्दा अगाडि भक्ति गीतहरू र कविताहरू रचना गरेका थिएँ। यिनले नेपाली भाषामा व्यंग्य पनि लेखेका थिएँ।
-
नेपालको संविधान
नेपालको संविधान २०७२ नेपाल राज्यको विद्यमान मूल विधान हो, जसले शासनको आधार, अधिकार र संरचना निर्धारण गर्छ। यो २०७२ असोज ३ (सेप्टेम्बर २०, २०१५) देखि कार्यान्वित छ र अन्तरिम संविधान २०६३ स्वतः निष्क्रिय गर्यो। संविधान दोस्रो संविधानसभाबाट पारित भई राष्ट्रपति…
-
धर्मभक्त माथेमा
धर्मभक्त माथेमा नेपाल प्रजा परिषद्का संस्थापक सदस्य, राणा शासनविरुद्धका योद्धा तथा नेपालमा आधुनिक शारीरिक सुगठनको प्रवर्तक मानिने व्यक्ति हुन्। वि.सं. १९९७ मा पक्राउ परेर माघ १३ गते सिफलमा मृत्युदण्ड दिइएका उनी चार शहीदमध्ये एकका रूपमा सम्मानित छन्। उनको जीवन…
-
सत्यमोहन जोशी
सत्यमोहन जोशी नेपाली साहित्य, इतिहास र संस्कृति अध्ययनका अग्रणी व्यक्तित्व थिए। उनी तीन पटक मदन पुरस्कार प्राप्त गर्न सफल एक्ला साहित्यकार मानिन्छन् र वि.सं. २०१५ मा पुरातत्व विभागका पहिलो निर्देशक बने। वाङ्मय शताब्दीमा प्रवेशपछि उनको सम्मानमा स्मारक सिक्का…
-
कपिलवस्तु जिल्ला
कपिलवस्तु जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशको दक्षिण-पश्चिमी भागमा पर्ने प्रशासनिक एकाइ हो, जसको क्षेत्रफल १,७३८ वर्ग किमी छ र सदरमुकाम तौलिहवा हो। भू–आकृतिले तराईको समथर भूभाग र तल्लो चुरे पर्वत समेट्छ; सिमानामा रुपन्देही जिल्ला, दाङ जिल्ला, अर्घाखाँची जिल्ला र भारतको…
-
देउडा गीत
देउडा गीत सुदूर तथा मध्य पश्चिम नेपालमा प्रचलित समूह-आधारित लोकगायन र नृत्य हो। यसलाई देउडा भाका, लोक डेउडा तथा पहिलेदेखि न्याउल्या नामले पनि चिन्ने गरिएको पाइन्छ। पश्चिमेली बोली र खस भाषाका आधारमा सिर्जित यी भाकाहरू चाड–बाड, मेला र सामुदायिक पर्वहरूमा गोलो…
-
बाबुराम आचार्य
बाबुराम आचार्य (अङ्ग्रेजी: Baburam Acharya) नेपालका इतिहास शिरोमणि हुन् । उनको जन्म वि.सं. १९४४ फागुन २९ गते काठमाडौंको ठूलो गौरचन भन्ने ठाउँमा भएको थियो ।
-
डडेल्धुरा जिल्ला
डडेल्धुरा जिल्ला नेपालका सुदूरपश्चिम प्रदेशमा पर्ने एउटा पहाडी जिल्ला हो, जसको सिमाना पूर्वमा डोटी जिल्ला, उत्तरमा बैतडी जिल्ला, दक्षिणमा कञ्चनपुर जिल्ला र पश्चिममा भारतको उत्तराखण्डसँग जोडिन्छ। वर्तमान संरचनामा २ नगरपालिका र ५ गाउँपालिका रहेको यो जिल्लामा…
-
त्रिभुवन वीरविक्रम शाह
त्रिभुवन वीरविक्रम शाह नेपालका आठौँ शाहवंशीय राजा थिए, जसले राणा शासन अन्त्यतर्फ उन्मुख निर्णायक राजनीतिक मोडमा भूमिका खेले। उनले राणा-विरोधी आन्दोलनलाई सहयोग पुग्ने कदम उठाए, भारतीय दूतावासमा शरण लिएर कात्तिक २१, २००७ मा दिल्ली पुगे, र २००७ सालको क्रान्ति…
-
हुम्ला जिल्ला
हुम्ला जिल्ला कर्णाली प्रदेशअन्तर्गतको एक ठूलो पहाडी–हिमाली जिल्ला हो, जसको सदरमुकाम सिमिकोट हो। करिब ५,६५५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलसहित यो डोल्पा जिल्लापछि देशको दोस्रो सबैभन्दा ठूलो जिल्ला मानिन्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जनसङ्ख्या करिब ५५ हजार छ र ७…
