दाङ जिल्ला

दाङ जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गत रहेको एक जिल्ला हो, जसले दाङ तथा देउखुरी उपत्यकाहरू समेट्छ। यस क्षेत्रमा पर्ने दाङ उपत्यका एशियामै ठूलो र विश्वको दोस्रो ठूलो उपत्यका मानिएको छ। जिल्लाको कूल क्षेत्रफल ३०५९.८१ वर्ग किलोमीटर छ र उचाइ २१३ मिटरदेखि २०५८ मिटर सम्म फराकिलो दायरामा फैलिन्छ। यहाँ २ उपमहानगरपालिका, १ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका गरी १० स्थानीय तह सञ्चालनमा छन्।

भू-स्थिति र सीमा

दाङको दक्षिणी किनार भारतको उत्तर प्रदेशसँग जोडिन्छ। पूर्वतर्फ प्युठान जिल्ला, अर्घाखाँची र कपिलवस्तु जिल्ला पर्छन्। उत्तरपट्टि सल्यान जिल्ला, प्युठान र रोल्पा जिल्ला पर्दछन् भने पश्चिमतर्फ बाँके जिल्ला र सुर्खेत जिल्ला अवस्थित छन्। यी सीमाले जिल्लालाई तराई-मध्यपहाडी करिडोर तथा उपत्यका-केन्द्रित भू-रूपसँग जोड्छन्।

धरातल र उचाइ

जिल्ला विभिन्न धरातलीय बनावटले घेरिएको छ, जहाँ तल्लो भेगदेखि मध्यपहाडी भूरूपसम्म दृष्टिगोचर हुन्छ। समुद्र सतहदेखि २१३ मिटरको न्यूनतम उचाइबाट २०५८ मिटरको उच्चतम उचाइसम्म निरन्तर उचाइ-भिन्नता पाइन्छ। दाङ र देउखुरी उपत्यकाले समथर मैदान र भित्री पहाडी घेऱोबीचको संक्रमण क्षेत्रको रूप प्रदान गरेका छन्।

नामाकरण

हापुर रतनपुर बगियाका टेकनाथ गौतमका अभिमत अनुसार “दाङ देउखुरी” भन्ने पदावलीले दुवै उपत्यका तथा यहाँको “पानी ढली”लाई समेत जनाउँछ। “दाङ” को व्युत्पत्ति पहाडी समथर भूभाग बूझाउने संस्कृत “द्रोण” शब्दसँग जोडिएको व्याख्या पाइन्छ। “देउखुरी” को रूपान्तरण आरम्भिक बस्ती “दवपुर” बाट “देवपुरी” हुँदै वर्तमान उच्चारणमा पुगेको भनाइ प्रस्तुत गरिएको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

प्राचीन कालदेखि दाङको उत्तरतर्फका पहाडी भाग स्थानीय पहाडी राजाहरूको अधीनमा रहेका थिए, भने दक्षिणतर्फका समथर क्षेत्र थरू शासकको नियन्त्रणमा थिए। विक्रम सम्वतको चौधौँ शताब्दीको अन्त्यतिर यो भूभाग जुम्लाको अधीनमा परेको वर्णन भेटिन्छ। वि.सं. १४८० तिर सवारी कोटका राजा रतन पाण्डेले थरू राज्यलाई आफ्नो साम्राज्यमा समेटी “रत्न परिक्षित” उपाधीसहित दाङका शासक बने। पछि उनले नाथ सम्प्रदायको दीक्षा लिएर पश्चिमोत्तर भारततर्फ गएको र बझाङबाट राजकुमार ल्याई शासन सुम्पिएको उल्लेख छ।

रत्ननाथको पश्चात दाङ राज्यको विस्तार शिवराज क्षेत्रको अर्रासोता पक्षदेखि पश्चिम राप्तीसम्मको तुलसीपुर भनिने भूभागसम्म पुगेको बताइन्छ। नेपाल एकीकरणको कालखण्डमा सम्वत् १८४३ को तापामा दाङका राजा नवल सिंह मारिए। पछि उनका राजकुमार दिलेर सिंहले सम्पूर्ण दाङ देउखुरी जोगाउन नसकी तल्सीपुरको तराई भाग मात्र सम्हाले। गोर्खाली जितपश्चात देउखुरी भाग पृथ्वीनारायण शाहकी छोरी, सल्यान जिल्लाका युवराज्ञीलाई विर्ता रूपमा दिइयो।

वि.सं. १८६५ मा सल्यान राज्य नेपालमा विलय हुँदा दाङ देउखुरी पनि नेपालमै समेटियो। वि.सं. १८९४ मा दरबारकी एक कुमारीको विवाहको अवसरमा सल्यानी शाही वंशज तेजबहादुर शाहलाई राजापद र "पश्चिमी दाङ फलाबाङ राजा" को नाम दिइएपछि दाङ देउखुरी विभाजित भयो। वि.सं. २०१८ मा फलाबाङ राज्य खारेज भएसँगै दाङको पश्चिमी भाग र पहिल्यै सल्यानतर्फ रहेको उत्तरी “पानी ढली” २०३० तिर दाङ देउखुरीमा मिसिएर जिल्ला वर्तमान रूपमा आयो।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा १० स्थानीय तह छन्, जसमा २ उपमहानगरपालिका, १ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका समावेश छन्। उपमहानगरपालिकामा घोराही उपमहानगरपालिका र तुलसीपुर उपमहानगरपालिका पर्दछन्। नगर तहमा लमही नगरपालिका अन्तर्गत छ। गाउँ तहमा गढवा, राजपुर, शान्तिनगर, बङ्गलाचुली, दङ्गीशरण, बबई गाउँपालिका र राप्ती गाउँपालिका रहेका छन्। यी स्थानीय तहहरू पूर्वका विभिन्न गाविसहरू संयोजन गरेर बनेका हुन्, र प्रत्येक तहले आफ्नै वडागत संरचना सञ्चालन गर्छ।

उपत्यका र क्षेत्रगत विशेषता

दाङ र देउखुरी उपत्यकाले जिल्लाको मूल भौगोलिक पहिचान निर्धारण गर्छन्। दाङ उपत्यका एशियामै ठूलो र विश्वमा दोस्रो ठूलो रहेको दाबी यस क्षेत्रको भू-आकृतिक महत्त्व देखाउँछ। उपत्यका, समथर मैदान र वरपरका पहाडी घेराबन्दीबीचको सम्बन्धले कृषि योग्य भूभाग, बस्ती विन्यास र आवागमन मार्गको संरचनामा प्रभाव पारेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दाङ जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). दाङ जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_81,
  title = {दाङ जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}