हिरासिंह खत्री

हिरासिंह खत्री एक नेपाली मूलका चलचित्रकर्मी थिए, जसले नेपालमा निर्मित पहिलो चलचित्र मानिने आमा (वि.सं. २०२१) को निर्देशन गरी नेपाली चलचित्र जगतमा अग्रगामी भूमिका निर्वाह गरेका थिए। राजा महेन्द्रको निमन्त्रणामा यस परियोजनाको नेतृत्व सम्हालेका खत्रीले तात्कालिन नेपालको सूचना मन्त्रालय अन्तर्गतको प्रचार विभागको चलचित्र शाखामा रही काम गरे र देशभक्ति तथा पञ्चायत राजनीतिक प्रणालीको प्रवर्द्धन गर्ने सरकारीस्तरका चलचित्रहरू निर्माण गरेका थिए।

ग्रामीण नेपाली परिवेशमा पारिवारिक त्याग र राष्ट्रिय एकताको कथा प्रस्तुत गर्ने चलचित्र 'आमा' को सफलतापछि, खत्रीले थप दुई चलचित्रहरू सामाजिक परिवर्तनको विषयवस्तु समेटिएको 'हिजो आज भोलि' (वि.सं. २०२४) र जनार्दन समको नाटकमा आधारित रही निर्माण गरिएको 'परिवर्तन' (वि.सं. २०२७) को निर्देशन गरेका थिए।

यी कामहरूमा, उनले अभिनेता, पटकथा लेखक, संवाद लेखकको रूपमा पनि काम गरे, र राजकीय संरक्षणको क्रममा नेपाली भाषाको चलचित्रमा विकासको आधार तयार गर्न सहायता गरेका थिए। उनका प्रयासका लागि उनलाई वि.सं. २०५५ मा राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कारमा महेन्द्र चलचित्र उपलब्धि पुरस्कार प्राप्त भयो, जसले नेपाली चलचित्र परम्परा स्थापना गर्ने उनको भूमिकालाई सम्मान गरेको हो।

प्रारम्भिक जीवन

हिरासिंह खत्रीले आफ्नो प्रारम्भिक जीवन भारतमा बिताए; उनी २०औँ शताब्दीको मध्यतिर भारतको देहरादुनमा जन्मेका थिए। खत्रीको युवावस्था भारतको स्वतन्त्रता-पश्चातको कालखण्डसँग मेल खान्छ—यो राष्ट्र-निर्माण, सांस्कृतिक पुनर्जागरण र बम्बईमा हिन्दी चलचित्र उद्योगको उत्कर्षको समय थियो।

यस अवधिमा, चलचित्र र कलाका माध्यमबाट उनी राष्ट्रिय पहिचान, प्रगति र सामाजिक विमर्शसम्बन्धी धारणाहरूको सम्पर्कमा आए। देहरादुनका, भारतीय मूलका र नेपाली मातृभाषी खत्रीले त्यस्तो प्राविधिक विशेषज्ञता भित्र्याए, जुन त्यस समयमा नेपालमा दुर्लभ थियो।

सन् १९६० को दशकको सुरुतिर, पञ्चायती व्यवस्था अन्तर्गतका बृहत् राष्ट्रिय सांस्कृतिक पहलहरूको एक हिस्साका रूपमा नेपाली चलचित्र निर्माणको नेतृत्व गर्न खत्रीले राजा महेन्द्रबाट एक महत्त्वपूर्ण निमन्त्रणा प्राप्त गरे। सन् १९६२–१९६३ तिर गरिएको यस शाही आग्रहले उनलाई राष्ट्रिय एकता, भाषामा आधारित सांस्कृतिक राष्ट्रवाद र सरकारी कार्यक्रमहरूको प्रवर्द्धन गर्नका लागि—राजाको ४२औँ जन्मोत्सवको दृश्यसहित—वृत्तचित्रहरू छायाङ्कन गर्ने जिम्मेवारी सुम्पियो। यी प्रयासहरूको नेतृत्व गर्न खत्री काठमाडौँ सरे; यससँगै भारतीय चलचित्र क्षेत्रबाट नेपालको चलचित्र उद्योगमा एक अग्रगामी भूमिकातर्फ उनको यात्रा अघि बढ्यो।

चलचित्र जीवन

वि.सं. २०२१ असोज २२ मा प्रदर्शनमा आएको 'आमा'ले नेपालको चलचित्र उद्योगको सुरुवातलाई सङ्केत गर्‍यो र स्थानीय कथावस्तुलाई चलचित्रमा उतार्न सम्भव छ भन्ने देखाएर पछिल्ला चलचित्र निर्माणका लागि प्रेरणा प्रदान गर्‍यो। व्यक्तिगत कथावस्तु र व्यापक सामाजिक सन्देशहरूको संयोजनमार्फत 'आमा' ले खत्रीको दृष्टिकोणलाई मात्र उजागर गरेन, बरु नेपाली चलचित्रको विकासका लागि एउटा आधारभूत मापदण्ड पनि स्थापित गर्‍यो। पूर्ण रूपमा श्वेत-श्याममा छायाङ्कन गरिएको यो चलचित्र दुई लाख नेपाली रुपैयाँभन्दा बढीको (त्यस समयको विनिमय दर अनुसार करिब २६,००० अमेरिकी डलर) सामान्य बजेटमा निर्माण सम्पन्न भएको थियो। स्रोत-साधनको अभावलाई चिर्दै यसले चलचित्र उद्योगमा नयाँ सुरुवात गरेको थियो।

खत्रीको दोस्रो चलचित्र, 'हिजो आज भोलि' (वि.सं. २०२४), समयगत तथा सामाजिक गतिशीलताको अन्वेषणमा उनको प्रगतिको द्योतक थियो। प्रचार विभागको चलचित्र शाखाद्वारा निर्मित यो चलचित्र वि.सं. २०२४ फागुन २ मा प्रदर्शन गरिएको थियो।

'परिवर्तन' (२०२७) मा खत्रीले आफ्नो निर्देशन शैलीलाई अझ स्पष्ट सामाजिक टिप्पणीतर्फ विकसित गरे। २०२७ पुष १७ मा त्यही सरकारी विभागद्वारा प्रदर्शित र श्वेत-श्याम मा छायाङ्कन गरिएको यो चलचित्र जनार्दन समको कथामा आधारित थियो।

चलचित्र सूची

सन्दर्भ सामग्रीहरू

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “हिरासिंह खत्री।” नेपाली विश्वकोश, १० नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%96%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). हिरासिंह खत्री. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%96%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80

@misc{ne_561,
  title = {हिरासिंह खत्री},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%96%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}