दौरा सुरुवाल नेपाल र छिमेकी भारतका सिक्किम तथा दार्जिलिङजस्ता क्षेत्रमा प्रयोग हुने परम्परागत पुरूष पोसाक हो। वि.सं. २०६८ सम्म यसलाई नेपालको राष्ट्रिय पोशाक मानिन्थ्यो, तर सो वर्षको सरकारी निर्णयपछि औपचारिक मान्यता हटाइयो। सामान्यतः यससँग कोट, इस्टकोट र शिरमा ढाका टोपी वा भादगाउँले टोपी लगाउने चलन छ, र पहाडी भूभागमा यसको प्रयोग बढी देखिन्छ।
उत्पत्ति र ऐतिहासिक सन्दर्भ
वैदिक वाङ्मयमा परिधान जनाउने ‘द्रापी’ शब्दको उल्लेख भेटिन्छ, जसबाट ध्वन्यात्मक रूपान्तरण हुँदै ‘दौरा’ बनेको भन्ने मत पाइन्छ। वि.सं. १६८० तिर सिद्धीनरसिंह मल्लको एक रेखाचित्रमा अगाडि तुना बाँधिने ढाँचाको पोसाक देखिन्छ, र मल्ल कालका अनेकौं मूर्तिहरूमा यस्तै स्वरूप परिलक्षित छ। सन् १८०३ मा फ्रान्सिस हेमिल्टनले नेपालमा रातो–खैरो किसिमको कपडा व्यापक भएको उल्लेख गरेका छन्, सो समयमा मयलपोस र दौरा शब्दहरू नजिकिएका बताइन्छ।
संरचना र रूप-विन्यास
दौरा लामो बाहुला भएको, छातीअगाडि दुई तह क्रस गरी बाँधिने र कुमदेखि घुँडासम्म झर्ने पोसाक हो। दायाँ–बायाँ घुमाउरो फेर पारेर बनाइने यसमा चार ठाउँमा बाँधिने गरी आठवटा तुना राखिन्छन्। सिलाइमा दोबरी पार्ने वा कठालो र फेरभित्रतिर सेप्टी मिलाउने जुक्ति प्रयोग हुन्छ। लबेदा र मयलपोसजस्ता नामहरू निकटार्थी मानिन्छन्, तर सबै पक्षमा पूर्ण समानार्थी ठानिँदैनन्।
लबेदा, मयलपोस र रङ्ग–रूपको भिन्नता
‘लबेदा’ को सही नमुना भनेर पाल्पामा सुरक्षित एक दरबारी पोसाकको चर्चा स्रोतहरूमा भेटिन्छ, जसको लम्बाइ घुँडाभन्दा तल झर्छ र बढी फुकेको देखिन्छ। मेहेल (Pyrus pashia) का बियाँबाट तयार हुने नखुइलिने बदामी रङ्ग महँगो भएकाले सुरुमा उच्चवर्गमा बढी प्रचलनमा रह्यो। त्यही उत्कृष्ट र सही नापले टम्म मिलाएर बनाइने नमुनालाई ‘मयलपोस’ भनेर चिन्ने चलन बस्यो; पछि कम्पनी भारततिर नखुइलिने बदामी रङ सर्वसाधारणमा फैलँदा त्यसै रङ्गको दौरा व्यापक भयो। यद्यपि मयलपोसलाई सामान्य ‘फ्रि–साइज’ दौरा भन्दा विशेष तयार पारिएको (कस्टम मेड) र काटछाँटको जटिलता भएको भिन्न नमुना मानिन्छ।
भौगोलिक र जातीय प्रचलन
दौरालाई पहाडमा बस्ने धेरै जाति–समुदायका पुरूषहरूले अपनाउने गरेका छन्। जुम्ला क्षेत्रमा यसलाई ‘कोच्छ्या’ नामले समेत चिनिन्छ। नेवार समुदायमा ‘भोट लँ’ भनी भोटो प्रकारका लुगा बुभाइने चलन छ, र आकारअनुसार ‘खार्पा’ हुने–नहुने मान्यता उल्लेखित छ। मगर र गुरुङ भाषिक सन्दर्भमा दौरा शब्द ‘भोटो’ सँगै पर्यायवाचीमा प्रयोग हुन्छ, थकालीमा ‘आँगी’ नाम प्रचलित छ। साम्पाङको ‘लछुम’ र याक्खाको ‘लोकी लाङ्सुप्’ जस्ता शब्दहरू पनि दौरा बोधक लुगासँग केही मेल खाने बताइन्छ।
सुरुवाल र संयोजन
सुरुवाल कम्मरमा इँजारको सहायताले कस्ने गरी लगाइन्छ र लम्बाइ गोलिगाँठोभन्दा तलसम्म झर्छ। सौरभको व्याख्या अनुसार ‘सुरुवाल’ शब्द आकार–आधारित अर्थ बोकेको हो, ‘सुराही’ वा ‘सुरुङ’ जस्तै, र सलवारको अनुवाद ठान्नु मिल्दैन। दौरा–सुरुवालको समुच्चयसँग इस्टकोट र कोट मिसाएर, शिरमा ढाका टोपी वा भादगाउँले टोपी राख्ने चलनले परिधानलाई औपचारिकता दिन्छ।
राष्ट्रिय पोशाक र नीतिगत बहस
वि.सं. २०६८ सम्म नेपालले दौरा–सुरुवाललाई औपचारिक राष्ट्रिय पोशाक ठानेको थियो। सोही वर्ष बाबुराम भट्टराई संयोजित सरकारले ‘दौरा–सुरुवाल–टोपी’ र गुन्युचोलीलाई समयानुकूल नठहरिँदै औपचारिक सूचीबाट हटाउने निर्णय गर्यो। वि.सं. २०७० मा राष्ट्रिय पोशाक दिवस स्थापना गरी नेपालका लागि औपचारिक राष्ट्रिय पोशाकको माग उठाउने अभियान राजानन्द माण्डव्य नेतृत्वमा सञ्चालित भएको उल्लेख पाइन्छ।
सांस्कृतिक अर्थ र पहिचान
दौरा–सुरुवालले नेपाली पहाडी समाजमा दीर्घकालीन सांस्कृतिक संकेतकको भूमिका खेलेको देखिन्छ। विशेषगरी औपचारिक अवसर, विधि–विधन र सामुदायिक समारोहमा यो पोसाक अपनाइँदा स्थानीय पहिचान र परम्परागत सौन्दर्यबोध दुवै अभिव्यक्त हुन्छन्। हिमाली भेगका छिमेकी भूभागमा समेत यसको प्रचलन देखिनु क्षेत्रीय सांस्कृतिक आदान–प्रदानको उदाहरण मानिन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “दौरा सुरुवाल” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q3634111
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९३/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दौरा सुरुवाल।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). दौरा सुरुवाल. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2
@misc{ne_310,
title = {दौरा सुरुवाल},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
