नवलपरासी जिल्ला

नवलपरासी जिल्ला वि.सं. २०७२ सम्म कायम रहेको नेपालका ऐतिहासिक जिल्लामध्ये एक थियो, जसको सदरमुकाम परासी मानिन्थ्यो। प्रशासनिक पुनर्संरचनापछि यो इकाई दुई जिल्लामा विभक्त भई नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) र नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) बने। नवलपुर र परासी क्षेत्र गाभिएका कारण वि.सं. २०१८ मा यसलाई ‘नवलपरासी’ नाम देइयो। पूर्वी भाग हाल गण्डकी प्रदेशमा र पश्चिमी भाग लुम्बिनी प्रदेशमा पर्ने भौगोलिक–प्रशासनिक विशेषता यसका केन्द्रीय पहिचान हुन्।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

पूर्वतर्फको नवलपुर र पश्चिमतर्फको परासी क्षेत्र समेटेर वि.सं. २०१८ मा जिल्ला संरचना पुनर्नामाकरण भई ‘नवलपरासी’ स्थापित गरिएको मानिन्छ। त्यसभन्दा पहिले यो भूभाग रूपन्देही जिल्लाको ‘पाल्ही माझखण्ड’ नामले चिनिन्थ्यो। वि.सं. २०७२ मा राज्य पुनर्संरचनासँगै जिल्ला खण्डित भई पूर्वी र पश्चिमी दुई पृथक इकाइ बने। प्रशासकीय निरन्तरतामा सदरमुकाम केन्द्रीय रहने परासी बजारलाई प्रमुख केन्द्रको रूपमा सम्हालिएको देखिन्छ।

भौगोलिक अवस्थिति र सिमाना

जिल्लाको भौगोलिक निर्देशाङ्क करिब २७.२१–२७.४७ उत्तर अक्षांश र ८३.३६–८४.२५ पूर्व देशान्तरको दायरामा पर्ने बताइन्छ। उत्तरतर्फ पाल्पा जिल्ला र तनहुँ जिल्ला, पश्चिमतर्फ रूपन्देही जिल्ला, पूर्व तथा दक्षिणतर्फ चितवन जिल्ला पर्दछन्। दक्षिणका केही बिन्दुबाट भारतसँग सिमाना छुट्टिन्छ। क्षेत्रफल करिब २,१६२ वर्ग किलोमिटर रहेको यस क्षेत्रको उचाइ ९१ मिटरदेखि १,९३६ मिटरसम्को दायरामा फैलिन्छ।

स्थलाकृति र वातावरण

नवलपरासी तीन भू–तहको मिश्रणका कारण बहुरूपी स्थलाकृति बोकेको रूपमा चिनिन्थ्यो। पहाड, भित्री मधेस (नवलपुर क्षेत्र) र तराई मिलेर बनेको संरचनामा उच्च, मध्य र तल्लो भागले क्रमशः करिब ३४.९%, ५.७% र ५६.२% भूभाग ओगटेका थिए। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र पर्ने ठूलो वन क्षेत्र यस जिल्ला भूभागसँग जोडिन्छ। चुरिया शृङ्खला र देवचुली जस्ता उचाइदार भागहरू प्राकृतिक रूपले विशेष मानिन्छन्, र जलवायु न्यूनतम ५ देखि अधिकतम ४४ डिग्री सेल्सियससम्म दह्रो फरक देखिन्छ।

जलस्रोत र भू–सम्बन्ध

नवलपुर भेग र तराईका खेतबारीहरू कालीगण्डकी करिडोरसँग सम्बद्ध सिँचाइ परम्पराबाट दीर्घकालीन रूपमा लाभान्वित भएको उल्लेख पाइन्छ। गैँडाकोट क्षेत्र र नारायणगढबीचको प्राकृतिक विभाजन नारायणी नदीले गर्छ, र गैँडाकोट तथा देवघाट बीचको सीमारेखा गण्डकी नदीले निर्धारण गरेको देखिन्छ। इतिहासमा गैँडाकोट नामको व्युत्पत्तिले एक सिङ्गे गैँडाको वासस्थानी सन्दर्भ बोकेको जनाइन्छ। उत्तरी देउराली क्षेत्रमा घोरल अवलोकन सम्भव भएको उल्लेखसमेत स्रोतहरूमा भेटिन्छ।

प्रशासनिक तथा शहरी केन्द्र

सदरमुकाम परासी आर्थिक–प्रशासनिक धुरीका रूपमा विकसित भएको उल्लेख पाइन्छ। प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरूमा परासीसहित भूमही, सुनवल, कावासोती र गैँडाकोट समावेश हुनेगरी बजार सञ्जाल फैलिएको थियो। पूर्व–पश्चिम यातायात सञ्जालसँग गाँसिएको यस भूभागमा पूर्व–पश्चिम राजमार्गको ‘मध्य भाग’ को शिलान्यास यहीँ भएको स्मारक शिलालेख रहेको बताइन्छ, जसमा महेन्द्र वीर विक्रम शाहको कार्यकालको सन्दर्भ आउँछ।

जनसांख्यिकी र समाज

राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार कूल जनसङ्ख्या ६,४३,५०८ मध्ये ३,०३,६७५ पुरुष र ३,३९,८३३ महिला थिए, र १,२८,७९३ घरधुरी दर्ता भएको देखिन्छ। यसअघि २०५८ को गणनामा ५,६२,८७० जनसङ्ख्या दर्ता भएको उल्लेख छ। नेपालका विभिन्न भागबाट बसाइँ सर्नेहरू यहाँ बसोबास गर्छन्, विशेष गरी स्याङ्जा, पाल्पा, अर्घाखाँची, तनहुँ, गुल्मी र प्युठानतर्फका वासिन्दाको उपस्थिति तुलनात्मक रूपमा बढी देखिन्छ। जातीय संरचनामा कुमाल र अन्य समुदायको उल्लेखनीय घनत्व रहेको जनाइन्छ।

अर्थतन्त्र र रोजगारी

स्थानीय अर्थतन्त्रका प्रमुख आधार कृषिउत्पादन, उद्योग, व्यापार र पर्यटनसम्बन्धी गतिविधि हुन्। नदी प्रणालीद्वारा सिँचित खेतबारी र बजार–यातायातको पहुँचले कृषि तथा सेवा क्षेत्रमा श्रम आकर्षित भएको देखिन्छ। भौगोलिक विविधताले विभिन्न जलवायु, कृषि पद्धति र सांस्कृतिक चलनचल्ती सहअस्तित्वमा रहेको बहुरूपी आर्थिक स्वरूप निर्माण गरेको पाइन्छ। प्राकृतिक सम्पदा, निकुञ्जको वन क्षेत्र र नदीघाटहरूले प्रकृति–आधारित भ्रमणीयता र स्थानीय उद्यमका सम्भावनालाई जोड दिएका छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नवलपरासी जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नवलपरासी जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_71,
  title = {नवलपरासी जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}