नेपालका प्रदेशहरू

नेपालका प्रदेशहरू संघीय शासनअन्तर्गत स्थापित प्रमुख प्रशासनिक एकाइहरू हुन्। संविधान २०७२ को आधारमा ३ असोज २०७२ मा अवस्थित जिल्लाहरू समेटेर सात प्रदेशको संरचना लागू गरिएको थियो। यस परिवर्तनले पहिल्यै प्रचलित १४ अञ्चल र पाँच विकास क्षेत्रको ढाँचा खारेज गर्‍यो र नेपाललाई तीन तहको शासनतर्फ उन्मुख गर्‍यो।

कानुनी आधार र गठन

प्रदेश व्यवस्था संविधान २०७२ को अनुसूची ४ बाट निर्देशित छ। सोही अनुसूचीअनुसार सात प्रदेश स्थापना गरिए र तिनका प्रारम्भिक सिमाना अवस्थित जिल्लाहरू जोडेर निर्धारण गरिए। स्थायी नाम र केन्द्रको विषयमा अधिकार सम्बन्धित प्रादेशिक विधानसभालाई दिइएको छ, जसले दुई तिहाइ मतले निर्णय गर्ने व्यवस्था छ। फागुन २०७३ मा संघीय सरकारले अस्थायी राजधानीहरू तोकेको थियो। दुई जिल्लाहरू—नवलपरासी र रुकुम—लाई भौगोलिक र ऐतिहासिक सन्दर्भले दुई प्रदेशमा विभाजन गरिएको व्यवस्था राखिएको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

प्रशासनिक पुनर्संरचनाको प्रारम्भिक पहल २०१३ पुस ९ मा बनेको समितिबाट भएको थियो, जसले छोटो समयमा प्रदेश–संरचनासम्बन्धी प्रतिवेदन बुझायो। त्यतिबेला सात क्षेत्रको प्रारम्भिक खाका प्रस्तुत गरिँदा अरुण, जनकपुर, काठमाडौँ, गण्डकी, कपिलवस्तु, कर्णाली र महाकाली क्षेत्र उल्लेखित थिए। वि.सं. २०१८ मा ती क्षेत्रहरू खारेज गरी देशलाई ७५ जिल्लामा पुनर्संयोजन गरियो र तिनलाई १४ अञ्चलमा बाँडियो। वि.सं. २०२८ मा ती अञ्चलहरूलाई चार विकास क्षेत्रमा वर्गीकरण गरिएको र वि.सं. २०३८ मा पुनः पाँच विकास क्षेत्रमा पुनर्संरचना गरिएको थियो—पूर्वाञ्चल, मध्यमाञ्चल, पश्चिमाञ्चल, मध्य–पश्चिमाञ्चल र सुदूर–पश्चिमाञ्चल। वर्तमान प्रदेश प्रणालीले यही ऐतिहासिक स्पेक्ट्रमलाई प्रतिस्थापन गरेको हो।

प्रशासनिक तह र स्थानीय संरचना

संघीय व्यवस्था अन्तर्गत शासनका तीन तह छन्—प्रदेश, जिल्ला र स्थानीय तह। कुल प्रदेश सातवटा, जिल्ला ७७ वटा र स्थानीय तह ७५३ वटा छन्। स्थानीय तहका एकाइहरूमा ६ महानगरपालिका, ११ उपमहानगरपालिका, २७६ नगरपालिका र ४६० गाउँपालिका समावेश छन्। यी तहहरूले प्रदेश सरकार र सङ्घीय सरकारसँग समन्वय गर्दै योजना, सेवा र समावेशी प्रशासन कार्यान्वयन गर्छन्।

प्रादेशिक सरकार र कार्यकारी

प्रदेशको कार्यकारी अधिकार संविधान र कानुनले तोकेको सीमाभित्र प्रदेश मन्त्रिपरिषद्मा निहित हुन्छ। विधानसभामा बहुमत प्राप्त संसदीय दलको नेतालाई मुख्यमन्त्री नियुक्त गरिन्छ र उनको अध्यक्षतामा मन्त्रिपरिषद् गठन हुन्छ। विशेष अवस्थाहरू—जस्तै आपतकालीन अवस्था वा संघीय शासन लागू हुँदा—कार्यकारी नहुँदा प्रदेश प्रमुखले कानुनबमोजिम कार्यकारी अधिकार प्रयोग गर्न सक्छन्। प्रत्येक प्रदेशमा राष्ट्रपतिद्वारा नियुक्त एक प्रदेश प्रमुख हुन्छन्, जो औपचारिक प्रमुखका रूपमा कार्य गर्छन्।

प्रदेश सभा र निर्वाचन

प्रत्येक प्रदेशमा एकसदनीय प्रदेश सभा रहेको छ, जसको साधारण पदावधि पाँच वर्ष हो (पुर्वावधि विघटनको व्यवस्था अलग्गै छ)। सदस्य चयन मिश्रित प्रणालीमा हुन्छ—निर्धारित निर्वाचन क्षेत्रहरूबाट पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीमार्फत ६० प्रतिशत र दलीय समानुपातिक प्रतिनिधित्वमार्फत ४० प्रतिशत। प्रत्येेक निर्वाचन क्षेत्रबाट एक–एक सदस्य प्रत्यक्षरूपमा चुन्ने व्यवस्था छ। दलहरूले उम्मेदवार सिफारिस गर्छन्, तर स्वतन्त्र उम्मेदवारी पनि सम्भव छ। कुल निर्वाचित संख्यामा न्यूनतम एक तिहाइ महिला सुनिश्चित गर्न कानुनी प्रावधान राखिएको छ; प्रत्यक्षतर्फ अपुग भए समानुपातिकतर्फबाट पूर्तिको व्यवस्था छ। निर्वाचनपछि पूर्ण बहुमतको दलले सरकार बनाउँछ; बहुमत नपुगेमा गठबन्धन विकल्प रहन्छ।

प्रदेशहरूको रूपरेखा र जिल्ला–वितरण

नेपाल सात प्रदेशमा विभाजित छ, जसमा जिल्लाको वितरण यसरी देखिन्छ:

• कोशी प्रदेश: १४ जिल्ला
• मधेश प्रदेश: ८ जिल्ला
• बागमती प्रदेश: १३ जिल्ला
• गण्डकी प्रदेश: ११ जिल्ला
• लुम्बिनी प्रदेश: १२ जिल्ला
• कर्णाली प्रदेश: १० जिल्ला
• सुदूरपश्चिम प्रदेश: ९ जिल्ला

प्रत्येक प्रदेशले जिल्लास्तरीय प्रशासन, स्थानीय सरकारहरू र प्रादेशिक निकायहरू बीच नीति–कार्यान्वयन, पूर्वाधार र सेवा प्रवाहमा समन्वय गर्ने जिम्मेवारी निर्वाह गर्छ। नाम, स्थायी राजधानी र आन्तरिक व्यवस्थापन सम्बन्धित प्रदेशको विधानसभाले संवैधानिक प्रक्रिया पालना गरी निर्धारण गर्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालका प्रदेशहरू।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपालका प्रदेशहरू. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82

@misc{ne_5,
  title = {नेपालका प्रदेशहरू},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}