सबै लेख
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।
-
कर्णाली नदी
कर्णाली नदी तिब्बतको माप्चोचोङ्गो हिमनदी नजिक, करिब ३९६२ मि. उचाइँबाट निस्कने, नेपालको सबैभन्दा लामो नदी हो। यो नेपालका पहाडी र तराई क्षेत्र छोइँदै भारततर्फ पस्छ र त्यहाँ घाघरा/सर्यौँ नामले चिनिँदै अन्ततः गङ्गा नदीमा मिसिन्छ। मार्गमा प्रमुख सहायक नदीहरूको…
-
नेपाली साहित्य
नेपाली भाषामा सिर्जित कृतिहरूको समष्टिलाई नेपाली साहित्य भनिन्छ। नेपाली भाषा नेपालको राष्ट्रभाषा हो र भारतमा पनि सरकारी रूपमा मान्य छ; यसबाहेक भूटान, बर्मा तथा नेपालबाहिर रहेका नेपाली भाषाभाषी समुदायहरूमा मातृभाषाका रूपमा प्रचलित छ। प्रारम्भिक चरण मौखिक…
-
बौद्धनाथ
बौद्धनाथ काठमाडौँको पूर्वी भागमा अवस्थित प्रसिद्ध बौद्ध स्तूप र तीर्थस्थल हो, जुन नेपालको सबैभन्दा ठूलो गोलाकार स्तूप मानिन्छ। सन् १९७९ देखि युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा परेको यो स्थल स्वयम्भूनाथ सँगै काठमाडौँको प्रमुख दर्शनीय र बौद्ध धर्म सम्बन्धी केन्द्र…
-
होली
होली वा फागु पूर्णिमा हिन्दू धर्मको प्रमुख रंगीन पर्व हो, जो प्रायः नेपाल र भारतमा फाल्गुण शुक्ल पूर्णिमाको दिन मनाइन्छ। वसन्त आगमनको सन्देश दिने यस चाडमा होलिका दहन, रङ र पानी छ्याप्ने खेल, गीत र नृत्य प्रमुख अङ्ग मानिन्छन्। यसको उत्पत्तिबारे प्रह्लाद–होलिका…
-
इन्द्रजात्रा
इन्द्रजात्रा नेवार समुदायले काठमाडौँ केन्द्रित रूपमा मनाउने आठ दिनको जात्रा हो, जसमा वर्षा र उर्वरताको देवता इन्द्रको आराधना, इन्द्रध्वजा (लिंगो) स्थापना र विविध रथयात्रा–नाच समावेश छन्। यसलाई येँया पुन्हि पनि भनिन्छ। जात्राको उद्गमस्थल हनुमानढोका दरबार…
-
मदन भण्डारी
मदनकुमार भण्डारी (२००८ असार १३–२०५० जेठ ३) नेपाली वाम राजनीतिका प्रमुख नेता र विचारक थिए। उनले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)का महासचिवका रूपमा “जनताको बहुदलीय जनवाद” प्रतिपादन गरे, ४६ सालको जनआन्दोलनमा अग्रणी भूमिका निर्वाह गरे, र…
-
नेपालको अर्थतन्त्र
नेपालको अर्थतन्त्र विकासोन्मुख प्रकृतिको हो, जसमा मुख्य आधार कृषि र रेमिट्यान्स हुन्। बीसौँ शताब्दीको मध्यतिरसम्म अलगावमा रहेको नेपालले १९५१ तिर आधुनिक संरचनाविहीन अवस्थाबाट यात्रा सुरु गरेपछि क्रमशः प्रगति गरेको देखिन्छ; तर राजनीतिक अस्थिरता र…
-
पाल्पा जिल्ला
पाल्पा जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशको पहाडी भूभागमा पर्ने एक प्रशासनिक एकक हो, जसको केन्द्र तानसेन हो। १,३७३ वर्ग किमी क्षेत्रफल र २४२,४२३ जनसंख्या भएको यस जिल्लाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि सेन वंशसँग जोडिन्छ र पाल्पा राज्य वि.सं. १८६१ मा नेपालमा गाभिएको उल्लेख छ।…
-
लोसार
लोसार वर्षान्तपछि नयाँ वर्षको आरम्भ सूचित गर्ने हिमाली समुदायसँग सम्बन्धित प्रमुख पर्व हो। “लो” वर्ष र “सार” नयाँ भन्ने अर्थ बोकेकाले यसलाई नयाँ वर्षको चाडका रूपमा लिइन्छ। नेपालमा चार प्रकार—तोद्, सोनाम, ग्याल्पो र तमु ल्होसार—मनाइन्छ; नाम र महिनामा भिन्नता…
-
मैथिल
मैथिल भारतीय उपमहाद्वीपका हिन्द-आर्य जातीय-भाषिक समुदाय हुन्, जसको मातृभाषा मैथिली हो र बसोबासमुख्यतया मिथिला क्षेत्रमा केन्द्रित छ। मिथिलाको सांस्कृतिक प्रतिष्ठा रामायणमा वर्णित सीताको जन्मभूमिसँग गाँसिएकाले यो क्षेत्र धार्मिक र ऐतिहासिक दुवै दृष्टिले…
-
लमजुङ जिल्ला
लमजुङ जिल्ला गण्डकी प्रदेशअन्तर्गत नेपालको एक ऐतिहासिक र भौगोलिक विविधतायुक्त जिल्ला हो। मध्य-पहाडदेखि उत्तरी हिमाली भूभागसम्म फैलिएको यस जिल्लाको क्षेत्रफल १,६९२ वर्ग किमि छ र सदरमुकाम बेसीसहर हो। गुरुङ समुदायको उल्लेख्य बसोबास, सांस्कृतिक सम्पदा, पर्यटन…
-
गौतम बुद्ध
गौतम बुद्ध बौद्ध धर्मका प्रणेता तथा हाम्रो कल्पका एक सम्यक सम्बुद्ध मानिन्छन्। सिद्धार्थ गौतमका रूपमा लुम्बिनी, नेपालमा जन्मिएका उनले मध्यम मार्ग अवलम्बन गरेर बोधगयामा सम्यक सम्बोधि प्राप्त गरे र करिब ४५ वर्ष दुःख निवारणसम्बन्धी उपदेश दिए। उनका शिक्षाको…
-
तनहुँ जिल्ला
तनहुँ जिल्ला गण्डकी प्रदेशअन्तर्गतको एक पहाडी प्रशासनिक इकाइ हो, जसको सदरमुकाम दमौलीमा छ। यो जिल्ला महाभारत श्रृङ्खला र मध्य पहाडी भू-भागमा अवस्थित छ र पूर्वको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गत पर्दथ्यो। इतिहासतः यो चौविसे राज्यमध्ये प्रभावशाली राज्यसमेत…
-
तामाङ जाति
तामाङ जाति नेपालको मध्यपहाडी क्षेत्र र पूर्वोत्तर भारतमा दीर्घकालदेखि बसोबास गर्ने मूलवासी समुदाय हो। मातृभाषा तामाङ भाषा बोल्ने यो समूहको भाषा चिनी–तिब्बती महापरिवारको भोट–बर्मेली शाखामा पर्छ। वि.सं. २०७८ को नेपाल जनगणनाअनुसार तामाङ जनसंख्या १६,३९,०५०…
-
उपेन्द्र यादव
उपेन्द्र यादव जनता समाजवादी पार्टी, नेपालका अध्यक्ष हुन्। उनी पहिले मधेस समर्थक दल मधेसी जनअधिकार फोरम नेपालका संस्थापक संयोजक थिए। शीर्ष मधेसी नेता यादवको जन्म वि.सं. २०१६ सालमा सप्तरी जिल्लाको भागवतपुरमा भएको हो। उनी धनीलाल यादव र फुलनीदेवी यादवका कान्छा…
-
भैरव अर्याल
भैरव अर्याल नेपाली साहित्यका लेखक थिए। उनका लेखन नेपाली जीवनशैलीका सामाजिक, राजनीतिक, धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षहरूमा आधारित छन्, र उनका व्यङ्ग्यपूर्ण निबन्धहरूको सङ्कलन 'जय भुँडी' नेपाली साहित्यका सबैभन्दा लोकप्रिय कृतिहरूमध्ये एक हो। उनी नेपाली हास्यव्यङ्ग्य…
-
सारङ्गी
सारङ्गी धनुसहित बजाइने तारवाद्य हो, जुन नेपाल, भारत र पाकिस्तानको स्थानीय संगीत संस्कृतिमा प्रतिष्ठित छ। भारत र पाकिस्तानतर्फ यो हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीतमा, नेपालतर्फ मुख्यतः लोकगीतमा प्रयोग हुन्छ। मानवीय आवाजजस्तै टोन बनाउन सक्ने गुणका कारण धून र स्वर…
-
रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह
ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी देवी शाह (२००६ असोज २१ – २०५८ जेठ १९) वि.सं २०२८ देखि २०५८ मा भएको हत्या नभएसम्म नेपालकी महारानी थिइन्। उनले राजा वीरेन्द्रको महारानीका रूपमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै र जीवनभर राजपरिवारमा एक प्रमुख व्यक्तित्वका रूपमा रहेकी थिइन्।
-
ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह
ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाह नेपालका अन्तिम शाह वंशीय राजा र दुई पटक सिंहासनारोहण गर्ने पहिलो व्यक्ति हुन्। वि.सं. २००७ मा राणा शासनको राजनीतिक संकटमा बालक रूपमा पहिलोपटक राज्यारोहण गरे र २०५८ को दरबार हत्याकाण्डपछि पुनः राजा बने। २०६२/०६३ को आन्दोलनपछि…
-
बालकृष्ण सम
बालकृष्ण सम नेपाली नाटकको विकासमा केन्द्रीय भूमिका खेल्ने साहित्यकार र चित्रकला अभ्यासका लागि चिनिने व्यक्तित्व थिए। २००७ सालको परिवर्तनपछि उनले ‘शमशेर जङ्गबहादुर राणा’ उपाधि हटाई ‘सम’ मात्र प्रयोग गरे। उनका नाटक सामाजिक, ऐतिहासिक, पौराणिक र प्रयोगात्मक…
-
गुणकामदेव
गुणकामदेव एक ठकुरी शासक थिए जसलाई काठमाडौँको स्थापनाको श्रेय दिइन्छ। उनले सन् ९४९ देखि ९९४ सम्म शासन गरेका थिए।
-
मनकामना मन्दिर
मनकामना मन्दिर गोरखा जिल्लाको दक्षिणपूर्व भूभागस्थित एक प्रतिष्ठित देवीस्थान हो, जहाँ मनोकामना पूरा गर्ने भगवतीको आराधना हुन्छ। परम्पराअनुसार अर्घा–खांची–धुर्कोटका मेघासी शाहवंश र गोर्खा दरबारका सिद्ध लखन थापा मगरसँग यसको घनिष्ट सम्बन्ध मानिन्छ। काफेक भनिने…
-
तीज
तीज नेपाली समाजमा हिन्दू धर्मसँग सम्बन्धित, विशेषतः महिलाले मनाउने चाड हो। भाद्र शुक्ल पक्षको द्वितीयादेखि पञ्चमीसम्म चार दिन मनाइने यस पर्वमा शिव–पार्वतीको आराधना, व्रत, दर, नाचगान र सामूहिक उत्सव केन्द्रमा रहन्छ। यसको मुख्य प्रचलन नेपालभर देखिन्छ, साथै…
-
विक्रम सम्वत्
विक्रम सम्वत् हिन्दू पञ्चाङ्गाधारित, सौर तथा चन्द्रमानक दुवै पद्धतिमा प्रचलित नेपाल राज्यको आधिकारिक पात्रो हो। यसको वर्ष प्रारम्भ वैशाख १ बाट हुन्छ, जुन साधारणतः ग्रेगोरी पात्रोको अप्रिल १३ वा १४ मा पर्छ। यो इस्वी सम्वत् भन्दा करिब पाँच दशकभन्दा बढी अघिको…