इन्द्रजात्रा

इन्द्रजात्रा नेवार समुदायको प्रमुख सांस्कृतिक पर्व हो, जसमा इन्द्रको पूजासँगै लिंगो उभ्याउने प्रथा केन्द्रमा रहन्छ। यसलाई नेपाल भाषामा ‘येँया पुन्हि’ भनिन्छ। जात्रा मुख्यतया काठमाडौँको हनुमानढोका दरबार वरपर सुरु भई आठ दिन विभिन्न धार्मिक–सांस्कृतिक कार्यविधिबाट सम्पन्न हुन्छ। यो चाड ललितपुर, भक्तपुर, धुलिखेल र दोलखामा पनि प्रचलित छ।

उत्पत्ति र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि

१२औँदेखि १८औँ शताब्दीका मठ–मन्दिरले चिनिने हनुमानढोका दरबार कक्ष नै जात्राको आरम्भस्थल मानिन्छ। भाद्र शुक्लपक्षको यँलाथ्व द्वादशीका दिन इन्द्रध्वजा उभारेर (इन्द्रध्वजोत्थान) थालिने यो पर्व यँलागाः चौथीसम्म चल्छ। संस्कृतिविद्हरूले यसलाई दशैं, तिहार र फागु पर्वभन्दा पुरानो परम्परागत चाडको रूपमा वर्गीकृत गरेका छन्। इन्द्रध्वजा–ध्वजा–स्थापनाको उल्लेख वैदिक–पुराणिक साहित्यमा विस्तृत रूपमा पाइने जानकारी स्रोतहरूमा दिइएका छन्।

किंवदन्ती र धार्मिक अर्थ

लोकप्रचलनअनुसार इन्द्रकी आमाका लागि पारिजात पुष्प लिन पृथ्वीमा आएका इन्द्र काठमाडौँमा फूल टिप्ने क्रममा चोर ठानिएर बाँधिएका थिए। इन्द्रकी आमाले कुहिरो (मिहिन वर्षा/ओस) प्रदान गर्ने प्रतिज्ञासहित उहाँलाई मुक्त गराएको कथन प्रचलित छ, जसले धानबाली पक्ने ऋतुमा अनुकूलता ल्यायो भन्ने विश्वास रहिआएको छ। अर्को परम्परामा देव–असुर युद्धअघि देवगणले पूजित ध्वजा इन्द्रलाई समर्पण गरेको र विजयपछि पृथ्वीका शासकहरूले इन्द्रध्वजा थाप्ने प्रथा बसालिएको व्याख्या गरिन्छ।

जात्राको आरम्भ: इन्द्रध्वजोत्थान

तनत्रिक विधिअनुसार काभ्रेपालाञ्चोकको उग्रचण्डी नालामा छोडिएको बोका जिस्किएको रूख एकादशीमा काटेर लिंगो बनाइने चलन उल्लेखित छ। तयार लिंगो हनुमानढोका दरबारस्थित कालभैरवको अगाडि विधिपूर्वक उभ्याइएपछि जात्रा आरम्भ हुन्छ। नेपाल भाषामा ‘योसीं’ भनिने सो खम्बामा मङ्गलचिह्नसहितका पताका झुण्ड्याइन्छन्। लिंगोको फेदीमा हाथी आरूढ इन्द्रको सुनजडित प्रतिमा स्थापना गरी पूजा गरिन्छ, र सो अवसरमा नेपाली सेनाको ब्यान्ड, गुरुजुको पल्टन तथा पञ्चेबाजा समूहले मंगलधुन बजाउने चलन छ।

रथयात्रा र प्रमुख नाच

जात्राभर कुमारी, गणेश र भैरवका रथ निकालिन्छन्। विभिन्न ठाउँमा भक्कु (हलचोक), भक्तपुरको महाकाली, मजिपातको लाखे, दशावतार तथा किलागल क्षेत्रको पुलुकिसी (इन्द्रको वाहन ऐरावतको प्रतीक) जस्ता नाच प्रदर्शन गरिन्छन्। दहचोकस्थित इन्द्रदहमा रातभर जाग्राम बसेर भोलिपल्ट स्नान गरी मेला लाग्ने परम्परा पनि यसैसँग गाँसिएको छ। कुमारी घरअगाडि रहेको त्रिलोकनारायण मन्दिरमा विष्णुको दशावतार देखाइने प्रचलन उल्लेखित छ। साथै बाँसको लामो माला उनेर दियो बाल्दै नगर परिक्रमा गर्ने ‘बहुमतः’ निकाल्ने कार्य मानन्धर समुदायले गर्छन्।

विशेष दिनहरू र नगरपरिक्रमा

लिंगो उभ्याएको तेस्रो दिन यँलाथ्व चतुर्दशी (क्वहने याः) मा कुमारी, भैरव र गणेशका रथले पुरानो कान्तिपुर सहरको तल्लो भाग घुमाउँछन्। यसअघि गद्दी बैठकमा राष्ट्रप्रमुख उपस्थित भई पूजा गरी जात्रा अवलोकन गर्ने चलन रहेको बताइन्छ, जुन परम्परा जयप्रकाश मल्लको पालादेखि जोडिन्छ भन्ने लोककथन पाइन्छ। यँलाथ्व पूर्णिमाबाट चौथो दिन (थहने याः) रथहरू मरुबाट असनसम्म माथिल्लो भागमा लैजाइन्छ, र सो दिन नेवार समुदायमा ‘सम्यबजी’ खाने चलन रहन्छ। यँलागाः चौथी (नानीचा याः) मा रथहरू किलागल परिक्रमा गर्छन् र बेलुकी साइत हेरी लिंगो ढालेर जात्राको औपचारिक समापन गरिन्छ।

सार्वजनिक दर्शन र प्रसाद परम्परा

यस अवसरमा श्वेत भैरवको विशाल मुख सर्वसाधारणका लागि खुला गरिन्छ। मध्यरातमा इन्द्रचोकस्थित आकाश भैरव (किराँती राजा यलम्बरको शिर भनिने) लाई बाहिर राखी विशेष आराधना गरिन्छ, र भैरवको मुखमा जडित नलीबाट जाँड–रक्सीको धारास्वरूप प्रसाद प्रवाह गर्ने परम्परा छ। मरुटोल, इन्द्रचोक, किलागल र नरदेवीमा अग्लो डबलीमा रसीले बाँधिएको इन्द्रको प्रतिमा प्रदर्शन गरिन्छ।

बौद्ध आस्थासँग सम्बन्ध

जात्राको साँझ बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले धारणी स्तोत्र पाठ गर्दै बस्तीबाहिरका बाटामा दियो दानसहित नगरपरिक्रमा गर्छन्। तत्पश्चात वामन द्वादशीका दिन तिलगंगास्थित विष्णु विक्रान्त मूर्तिमा पूजा तथा दियो दान गर्ने चलन छ, जसलाई सम्वत् ३८९ मा राजा मानदेवले आमा राज्यमतीको पुण्यार्थ स्थापना गरेको भनिन्छ। यही दिनदेखि घरका झ्यालहरूमा ‘दलुचा’ नामक दियो झुण्ड्याउने परम्परा सुरु हुन्छ।

समापन र ऐतिहासिक प्रसङ्ग

अन्तिम दिन रथहरू वसन्तपुरबाट प्याफल, नरदेवी, किलागल, असन, इन्द्रचोक र मखन हुँदै पुनः वसन्तपुर फर्काइन्छन्। त्यही रात इन्द्रध्वजा फहराएको लिंगो ढाली तानेर बागमतीमा लगेर सेलाएपछि चालु वर्षको इन्द्रजात्रा समाप्त भएको मानिन्छ। नेपालएकीकरणकालमा यही दिन पृथ्वीनारायण शाहले कान्तिपुर जितेको उल्लेख पनि यस पर्वसँग जोडिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “इन्द्रजात्रा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). इन्द्रजात्रा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE

@misc{ne_293,
  title = {इन्द्रजात्रा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}