गौतम बुद्ध

गौतम बुद्ध बौद्ध धर्मका प्रणेता र धेरै परम्परामा हाम्रो कल्पका सम्यक सम्बुद्धका रूपमा मानिन्छन्। वास्तविक नाम सिद्धार्थ गौतम भएको उनको जन्म लुम्बिनी (नेपाल)मा भएको बताइन्छ। उनले कठोर तपस्यालाई त्यागी मध्यम मार्ग अवलम्बन गरी बोधगयामा सम्यक सम्बोधि प्राप्त गरे र दीर्घकालसम्म धर्मचक्र प्रवर्तन गरे। उनी शान्तिदूत मात्र होइन, सद्मार्गका मार्गदर्शकका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छन्।

जन्म र परिवार

स्रोतअनुसार सिद्धार्थका पिता शुद्धोधन शाक्य वंशका राजास्वरूप तिलौराकोटमा शासन गर्थे र आमाको नाम मायादेवी थियो। मायादेवी देवदहतर्फ जाँदै गर्दा मार्गमा पर्ने लुम्बिनी वनमै प्रसूति हुई, त्यहीँ सिद्धार्थको जन्म भएको भनिन्छ। शाक्य परम्परा अनुसार पाँचौँ दिन वैदिक अध्ययनमा निपुण ब्राह्मणहरू बोलाई नामकरण गरियो र ‘सर्वार्थसिद्ध’ नाम दिइयो; संक्षेपमा ‘सिद्धार्थ’ प्रचलित रह्यो। प्रारम्भिक जीवन राजसी परिवेशमा व्यतीत भए पनि आमा चाँडै गुमेकी हुनाले उनी सौतेनी आमाको स्याहारमा हुर्किए।

कुमारवय पार गरेपछि सिद्धार्थले यशोधरा नामकी राजकुमारीसँग विवाह गरे र उनीहरूबाट राहुल नामक पुत्र जन्मिए। राजदरबारको सुविधाभन्दा बाहिर मानव जीवनका मूल कठिनाइहरूप्रति उनको चासो क्रमशः बढ्दै गयो।

बैराग्यता र गृहत्याग

वृद्ध अवस्था, रोग र मृत्युका दृश्यसँग साक्षात्कार भएपछि उनी संसारिक सुखप्रति उदासीन बने। दुःखको कारण र निवारण खोज्ने दृढ इच्छाका साथ २९ वर्षको उमेरमा उनले गृहत्याग गरे। विभिन्न स्थलीमा छ वर्षसम्म कष्टकारी साधनामा लगनशील रहे, तर ती अतिशय उपायहरूले लक्ष्य नपुग्ने निष्कर्षमा पुग्दै उनको दृष्टि माध्य मार्गतर्फ उन्मुख भयो।

बोधि प्राप्ति र उपदेश

मध्यम मार्गलाई अंगीकार गर्दै बोधगयामा वृक्षमुनी ध्यानस्थ रहँदा उनले सम्यक सम्बोधि प्राप्त गरे। त्यसयता झण्डै ४५ वर्ष उनले भारत र नेपालका विभिन्न स्थानमा भ्रमण गरी दुःख निवारणसम्बन्धी उपदेश सुनाए। उनको शिक्षामा व्यावहारिकता प्रमुख रह्यो; दुःख र यसको अन्त्यमा प्रत्यक्ष सरोकार नभएका दार्शनिक प्रश्नहरू उनले प्राथमिक मान्दैनथे।

दार्शनिक आधार

बुद्धका शिक्षाको केन्द्रीय प्रतिपादन प्रतित्यसमुत्पाद हो, जसबाट अनित्य, दुःख र अनात्मका बोधहरू स्पष्ट हुन्छन्। उनले चार आर्य सत्यलाई मूल मानक बनाए— चार आर्य सत्यअनुसार दुःखको अस्तित्व, त्यसका कारण (आसक्ति र अविद्या), दुःखको अन्त्य, तथा त्यसमा पुग्ने मार्गको बोध आवश्यक ठहरिन्छ। उक्त मार्ग नै आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग हो, जसलाई शील, समाधि र प्रज्ञाको त्रिस्तम्भमा वर्गीकृत गरिन्छ। शीलको आधारमा ध्यानद्वारा समाधि दृढ गर्दै प्रज्ञा उत्पन्न गरेमा निर्वाण सम्भव हुने उनीहरूको शिक्षा रहेको छ।

धम्म‑विनय र ग्रन्थसङ्ग्रह

बुद्धले आफ्ना उपदेशलाई ‘धम्म‑विनय’ भने। विनय भिक्षु जीवनका नियमहरूको संहिता हो भने धम्म दुःखमुक्तिका लागि गृहस्थ र संघ दुवैका लागि शिक्षाको समष्टि हो। उनका उपदेशहरू त्रिपिटकमा सङ्गृहीत भएका मानिन्छन्, जहाँ ८४,००० सूत्र उल्लेखित छन्—जसमध्ये ८२,००० बुद्धकै र २,००० उनका प्रमुख शिष्यहरूकै ठहरिन्छ।

समाज–धार्मिक परिवेश

बुद्धको कालखण्डअघि भारतीय भूभागमा ब्राह्मणवाद र श्रमण परम्पराका धाराहरू सशक्त थिए। ब्राह्मणीय विधिमा वैदिक मन्त्र, यज्ञ–होम र दानजस्ता अनुष्ठान प्रधान थिए, जहाँ बलि प्रथालाई विधिसम्मत मानेर हिंसा नठहर्थ्यो। यतिबेला पुरोहितवर्ग प्रभावशाली बन्दै गयो र वर्णाश्रमी ढाँचा कडाइले लागू भयो, जसप्रति जनसमाजमा प्रश्नहरू उठ्न थाले।

यिनै पृष्ठभूमिमा अनुष्ठानभन्दा आचरण र ध्यानलाई प्रधान ठान्ने मध्यम मार्गको प्रतिपादन व्यापक रूपले ग्रहणीय बन्यो। समाजमा अहिंसाप्रतिको झुकाव बलियो हुँदै जाँदा बौद्ध शिक्षाले वैकल्पिक नैतिक–दार्शनिक दिशा प्रदान गर्‍यो।

प्रसार, प्रभाव र सहिष्णुता

सम्राट अशोकले बौद्ध धर्मलाई अंगीकार गरेपछि राज्यीय स्तरमा यसको प्रवर्द्धन गरे; आफ्ना सन्तानहरूलाई शिक्षाको प्रसारका लागि पठाएको उल्लेख पाइन्छ। बौद्ध विहार निर्माण, भिक्षुसंघलाई आदर, र विवादास्पद विषयहरूमा शास्त्रार्थ गर्ने परम्पराले सिद्धान्तिक बहसलाई उकास्यो। यसै प्रक्रियामा वैभाषिक र शून्यवादजस्ता धाराहरू विकसित भएको भनाइ पाइन्छ।

केही हिन्दु पुराणहरूमा बुद्धलाई विष्णुका अवतारका रूपमा पनि प्रस्तुत गरिएको भेटिन्छ, जसले धार्मिक सहिष्णुतालाई टेवा पुर्‍याएको मानिन्छ। वर्तमानमा बुद्ध विश्वभर सुप्रसिद्ध छन् र नेपालमा विभिन्न धार्मिक परम्परासँग सहअस्तित्वमा बौद्ध आस्था चलिआएको छ।

महापरिनिर्वाण

बुद्धले ८० वर्षको आयुमा कुशीनगरमा बैशाख शुक्ल पूर्णिमाका दिन महापरिनिर्वाण प्राप्त गरेका बताइन्छ। कतिपय अनुसन्धानअनुसार उनको मृत्यु ईसा पूर्व ४८६ देखि ४८३ को बीचमा मानिन्छ, र प्रचलित मतले ई.पू. ४८३ लाई निर्दिष्ट गर्छ। उनको संस्था र शिक्षा आज पनि निर्वाणप्राप्तिको साधनरूपमा अध्ययन गरिन्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गौतम बुद्ध।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%AE_%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गौतम बुद्ध. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%AE_%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7

@misc{ne_268,
  title = {गौतम बुद्ध},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%AE_%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}