लमजुङ जिल्ला नेपालको गण्डकी प्रदेशमा पर्ने प्रशासनिक इकाई हो, जसले मध्य-पहाडी कन्डदेखि उत्तरी हिमालसम्मको भू-दृश्य समेट्छ। यसले १,६९२ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र ओगट्छ र सदरमुकाम बेसीसहर हो। जातीय, सांस्कृतिक र धार्मिक विविधताले यो क्षेत्र पहिचान भएको मानिन्छ, र लोक-परम्परासम्बन्धी धरोहरले यसलाई विशिष्ट बनाएको छ।
भौगोलिक स्वरूप र अवस्थिति
जिल्ला नेपालको करिब मध्य भागमा पर्छ र भू-उचाइ ३८५ मिटरदेखि ८,१६२ मिटरबीच फराकिलो दायरामा फैलिएको छ। अक्षांश २८ डिग्री ३ मिनेटदेखि २८ डिग्री ३७ मिनेट उत्तर र देशान्तर ८४ डिग्री ११ मिनेटदेखि ८४ डिग्री ३८ मिनेट पूर्व दायराभित्र यो क्षेत्र अवस्थित छ। उत्तरतर्फ मनाङ, पूर्वमा गोरखा जिल्ला, पश्चिममा कास्की जिल्ला र दक्षिणमा तनहुँ जिल्लासँग यसको सिमाना जोडिएको छ।
उचाइको व्यापक अन्तरका कारण मौसमदेखि वनस्पतिसम्मको विविधता देखिन्छ। हिमाली भागसम्म पुग्ने खोलानाला र नदीहरू प्रशस्त छन्, जसबाट ठूलो परिमाणमा विद्युत् उत्पादन सम्भावना औंल्याइएको छ। हिमाली क्षेत्रका केही भागमा बहुमूल्य पत्थर र शीतोष्णदेखि हिमाली वनस्पतिहरू फेला पर्छन्।
प्रशासनिक संरचना
जिल्लामा हाल ८ वटा स्थानीय तह छन्—४ नगरपालिका र ४ गाउँपालिका। नगरपालिकाहरू हुन्: बेसीसहर नगरपालिका, मध्यनेपाल नगरपालिका, राइनास नगरपालिका र सुन्दरबजार नगरपालिका। गाउँपालिकाहरूमा क्व्होलासोथार गाउँपालिका, दूधपोखरी गाउँपालिका, दोर्दी गाउँपालिका र मर्स्याङ्दी गाउँपालिका परेका छन्। यी तहका प्रशासनिक केन्द्र क्रमशः बेसीसहर, रम्घा, चक्रतीर्थ, सुन्दरबजार, मालिङ, गौँडा, नौथर र भुलभुले रहेका छन्।
ऐतिहासिक रूपमा यो जिल्ला ५२ वटा गाउँ विकास समिति, ११ वटा इलाका र २ वटा प्रतिनिधित्व क्षेत्रहरूमा विभाजित गरिएको थियो। समयानुकूल पुनर्संरचनापछि वर्तमान स्थानीय तह व्यवस्था लागू भएको उल्लिखित छ।
जनसङ्ख्या र समुदाय
राष्ट्रिय जनगणना वि.सं. २०६८ अनुसार कुल जनसङ्ख्या १,६७,७२४ थियो, जसमा पुरुष ७५,९१३ र महिला ९१,८११ दर्ता छन्। उत्तरी तथा उत्तर-पश्चिमी लेकाली भेगमा गुरुङ र घले समुदायको ऐतिहासिक बसोबास पाइन्छ। दक्षिणतर्फका टार र बेसी क्षेत्रमा क्षेत्री, ब्राह्मण, दमाई, कामी, सार्की लगायतका समूदाय बसोबास गर्ने उल्लेख छ।
लोकसंस्कृतिमा यो क्षेत्र विशेष चिनिन्छ। लोक दोहोरी परम्पराको उत्पत्तिस्थलका रूपमा लमजुङलाई मान्ने धारणा प्रचलित छ, जसले सांगीतिक पहिचानमा योगदान गरेको देखिन्छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
सोह्रौँ शताब्दी तिर शाह वंशका पूर्वज यशोब्रम्ह शाहले लमजुङ क्षेत्रमा शासन सञ्चालन गरेको उल्लेख पाइन्छ। यसलाई शाहवंशीय सत्ताको आरम्भिक केन्द्र मानेर व्याख्या गरिने गरेको छ। त्यतिबेला मगर समुदायलाई दरबार तथा प्रशासनिक सेवामा संलग्न गराइएको र त्यसको सांस्कृतिक प्रभाव दरबारसम्म पुगेको परम्परागत सन्दर्भहरूमा देखिन्छ।
इतिहासले लमजुङलाई साहसी र लडाकु परम्परासँग जोडेर चित्रण गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। समसामयिक भूभागहरूको उपमात्मक परिचयमा स्याङ्जा, लमजुङ, गोरखा र कास्कीलाई फरक प्रतीकहरूद्वारा बर्णना गरिएको सन्दर्भ पनि उद्धृत छ।
अर्थतन्त्र, जैविक विविधता र प्राकृतिक स्रोत
उचाइ र हावापानीको मिश्रित प्रभावले जैविक विविधता धनी छ। जटामसी, गुर्जो, चिराइतो, सर्पगन्धा, कुट्की, सुगन्धवाल, पाँचऔँले, नीरमसी र यार्चागुम्वा जस्ता बहुमूल्य जडीबुटी यहाँ पाइने उल्लेख छ। जलाधारहरूको घनत्व उच्च भएकाले जलविद्युत् उत्पादन क्षमतामा ठूलो सम्भावना औंल्याइएको छ।
हिमाली क्षेत्रमा बहुमूल्य पत्थरहरू फेला पर्ने र वनस्पतिको व्यापारिक सम्भावना रहेको संकेत गरिन्छ। यस्ता प्राकृतिक स्रोतहरूको दीगो व्यवस्थापन आर्थिक उन्नतिसँग जोडिने अपेक्षा व्यक्त गरिएको छ।
पूर्वाधार र पहुँच
सदरमुकाम बेसीसहर समुद्र सतहबाट करिब ८०० मिटर उचाइमा पर्छ। यो केन्द्र तनहुँ जिल्लाको डुम्रे बजारबाट ४२ किलोमिटर उत्तरतर्फ बाटो हुँदै पुगिन्छ, जसमा पृथ्वी राजमार्ग मुख्य पहुँच मार्गको रूपमा काम गर्छ। विद्युत् सेवा र यातायात पूर्वाधार विस्तार भएको उल्लेख छ, जसले प्रशासनिक र आर्थिक गतिविधिलाई सहज बनाएको छ।
पर्यटन र सांस्कृतिक आकर्षण
दुधपोखरी, बाह्रपोखरी र मेमेपोखरी जस्ता प्राकृतिक तालहरू, घलेगाउँ र घनपोखरा जस्ता सांस्कृतिक बस्तीहरू, तथा पुरानकोट, रागिनासकोट र तुर्लुङकोटजस्ता ऐतिहासिक स्थलहरू प्रमुख आर्कषक स्थलगर्दै उल्लेखित छन्। यी स्थानहरूले धार्मिक, सांस्कृतिक र दिगो पर्यटनको सम्भावनालाई बल पुर्याएका छन्।
जिल्लाभित्रका पदमार्ग, हिमाली दृश्यकला र स्थानीय सांगीतिक परम्पराले आगन्तुकहरूलाई आकर्षित गर्ने क्षमता राख्छन्। यिनै गन्तव्य र संस्कृतिले लमजुङको क्षेत्रीय पहिचानलाई प्रष्ट बनाएका छन्।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “लमजुङ जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q29275
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९८/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “लमजुङ जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). लमजुङ जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_60,
title = {लमजुङ जिल्ला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
