पाल्पा जिल्ला

पाल्पा जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशको पहाडी भागमा अवस्थित प्रशासनिक इकाइ हो, जसको केन्द्रीय सदरमुकाम तानसेन मानिन्छ। यसले १,३७३ वर्ग किलोमिटर भूभाग समेट्छ र कुल बासिन्दा २४२,४२३ छन्। ऐतिहासिक दृष्टिले सेन वंशीय पाल्पा राज्यसँग यसको सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण छ। भौगोलिक पहुँचका हिसाबले यो पोखरातर्फको मार्गद्वारा साधारण बसयात्राबाट पुगिने क्षेत्रका रूपमा वर्णित छ।

भौगोलिक परिचय

पाल्पा जिल्ला नेपालको मध्यम पहाडी क्षेत्रभित्र पर्दछ र प्रशासनिक दृष्टिले लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गत पर्छ। यसका बस्ती र वस्तीबीचका भाैगोलिक सम्बन्ध पहाडी संरचनाले निर्धारण गर्छ। प्रादेशिक सञ्जालमा रहेको सडकमार्गले यस जिल्लालाई छिमेकी शहरहरूसँग जोड्छ, जसमा पोखरातर्फको पहुँच बससेवामार्फत सहज बताइन्छ।

नामाकरण र प्रारम्भिक उल्लेख

इटालीका विद्वान प्रो. जोसेफ टुचीको भनाइ उद्धृत गर्दै, यस क्षेत्रको अस्तित्व ईसवी पंचौँ शताब्दीअन्तैतिर नै देखिन्छ भन्ने मत प्रस्तुत गरिएको छ। सो अवधिमा भारत र चीनका केहि भूभागहरू मंगोलियाको प्रभाव क्षेत्रमा परेको व्याख्या पनि दिएको पाइन्छ। उनको कथनअनुसार मंगोलियन पदावली “वाल्वा” (सीप, कला तथा कालीगढलाई जनाउने) बाट ‘पाल्पा’ नाम व्युत्पन्न भएको दाबी प्रस्तुत छ।

सेन वंश र राज्यको उदय

इतिहासमा उल्लेख भएअनुसार, मुगल साम्राज्यका आक्रमणको दबाब झेल्दै सेन वंशीय समूह बुटवलतर्फको बाटो समाउँदै रिशिङतर्फ सरेको वर्णन छ। त्यस क्रममा केही समय फेकतर्फ बसोबास गरी, पछि रिब्दीकोट, कुसुमखोला, पालुङमैनादी र ठिमुरे बीचको सीमाक्षेत्र नजिक स्वतन्त्र राज्यको स्थापना गरिएको बताइन्छ। तानसेन पूर्व, सेन राजाहरूले शिलाङथोक नजिकको पुरानकोट (हाल भैरवस्थान क्षेत्रमा) राजधानी बनाएर शासन गरेको उल्लेख छ।

वंशक्रमबारेका बुँदामा, वि.सं. १३६३ बाट तुथारय सेनको परम्परा प्रारम्भ भएको र संस्थापकका रूपमा रुद्र सेनलाई चिनाइएकाे पाइन्छ। तर रुद्र सेनद्वारा राज्य स्थापनाको वर्षबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ—कतै वि.सं. १५६३ त कतै वि.सं. १५६६ को उल्लेख भेटिन्छ।

विस्तार र गाभिने प्रक्रिया

मुकुन्द सेन पहिलोको नेतृत्वमा पाल्पा राज्यले काठमाडौँ, धनकुटा र भोजपुरतर्फ विस्तार गरेको दाबी गरिन्छ। सेन वंशीय शासकहरूले करिब ४९८ वर्ष शासन गरेको उल्लेख पनि भेटिन्छ। अन्त्यतिर, पछिल्ला राजा पृथ्वीपाल सेनको पालामा पाल्पा राज्य वि.सं. १८६१ मा नेपाल राज्यमा समेटिएको बताइन्छ। यस प्रक्रियामा राणा बहादुर शाह र भिमसेन थापाको रणनीतिक भूमिकाबारे उल्लेख छ, यद्यपि कतिपय सन्दर्भमा “बहादुर शाह” को नाम पनि देखिने भएकाले जिम्मेवार व्यक्तिको अभिलेखबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्ला १० वटा स्थानीय तहमा विभाजित छ—२ नगरपालिका र ८ गाउँपालिका। यी स्थानीय तहका जनसांख्यिक विवरणहरू वि.सं. २०७८ का हुन्।

1. तानसेन नगरपालिका — केन्द्र: तानसेन बजार; वडा: १४; जनसंख्या: ५०,७९२; क्षेत्रफल: १०९.८ किमी²; घनत्व: ४६०।
2. रामपुर नगरपालिका — केन्द्र: बेझाड; वडा: १०; जनसंख्या: ४०,८८३; क्षेत्रफल: १७५.८८ किमी²; घनत्व: २३०।
3. निस्दी गाउँपालिका — केन्द्र: मित्याल; वडा: ७; जनसंख्या: १८,१२०; क्षेत्रफल: १९४.५ किमी²; घनत्व: ९३।
4. पूर्वखोला गाउँपालिका — केन्द्र: रिङनेरह; वडा: ६; जनसंख्या: १६,०५२; क्षेत्रफल: १३८.०५ किमी²; घनत्व: १२०।
5. रम्भा गाउँपालिका — केन्द्र: पिपलडाँडा; वडा: ५; जनसंख्या: १७,१५५; क्षेत्रफल: १९४.५ किमी²; घनत्व: ८८।
6. तिनाउ गाउँपालिका — केन्द्र: दोभान; वडा: ६; जनसंख्या: १७,७७७; क्षेत्रफल: २०२ किमी²; घनत्व: ८८।
7. माथागढी गाउँपालिका — केन्द्र: झडेवा; वडा: ८; जनसंख्या: २४,०५३; क्षेत्रफल: २१५.४९ किमी²; घनत्व: ११०।
8. बगनासकाली गाउँपालिका — केन्द्र: चिर्तुङधारा; वडा: ९; जनसंख्या: १८,४९७; क्षेत्रफल: ८४.१७ किमी²; घनत्व: २२०।
9. रिब्दीकोट गाउँपालिका — केन्द्र: खस्यौली; वडा: ८; जनसंख्या: १५,४७३; क्षेत्रफल: १२४.५५ किमी²; घनत्व: १२०।
10. रैनादेवी छहरा गाउँपालिका — केन्द्र: छहरा; वडा: ८; जनसंख्या: २३,१४९; क्षेत्रफल: १७५.८८ किमी²; घनत्व: १३०।

जनसंख्या र बस्ती

जिल्लाको कूल जनसंख्या २४२,४२३ रहेको उल्लेख छ। स्थानीय तहहरूका विवरणअनुसार, जनघनत्वमा स्थानानुसार फरक देखिन्छ—उदाहरणका लागि तानसेनमा ४६० प्रति किमी² र रम्भा तथा तिनाउमा ८८ प्रति किमी² उल्लेख छ। यी तथ्यांकहरू स्थानीय तह पुनर्संरचनापछिको वि.सं. २०७८ का दर्ताहरूमा आधारित छन्।

आवागमन र पहुँच

पाल्पालाई पोखरातर्फबाट गर्ने बसयात्राले सहज रूपमा जोड्ने भनाइ उद्धृत छ। सडकमार्गप्रतिको निर्भरता यहाँको बस्ती संरचना र पहाडी भूधरातलसँग मेल खान्छ भन्ने व्याख्या प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पाल्पा जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). पाल्पा जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_70,
  title = {पाल्पा जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}