सारङ्गी

सारङ्गी धनु चलाएर बजाइने एक प्रकारको तारवाद्य हो, जसको प्रयोग नेपाल, भारत र पाकिस्तानमा दीर्घकालदेखि हुँदै आएको छ। भारत र पाकिस्तानतर्फ यसले हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीतमा प्रमुख स्थान पाएको छ, जबकि नेपालतर्फ यो विशेषतः लोकगीतसँग जोडिन्छ। यसको ध्वनि मानव स्वरमा नजिक पर्ने भएकाले गायकीको रङ, बक्रता र अलङ्कारलाई सुस्पष्ट बनाउन उपयोग गरिन्छ। समकालीन समयमा कुटुम्ब र नाइट जस्ता समूहहरूले परम्परागत नेपाली वाद्यहरूको पुनःप्रयोगबाट पुराना धून पुनर्सञ्चार गर्दै छुट्टै परिचय निर्माण गरेका छन्।

इतिहास र सांगीतिक प्रसार

यो बाजा दक्षिण एशियाका विविध सांगीतिक परम्परामा ब्यूँझिन्छ। भारत र पाकिस्तानतर्फ शास्त्रीय बतासमा यसको उपस्थिति बलियो छ, जहाँ यहुदेखि स्थापित परम्पराहरूमा सिकाइ र प्रस्तुति चलिआएको देखिन्छ। नेपालतर्फ भने लोकपरम्पराको गायकी र कथ्यमा यसको जोड प्रबल छ, जसले क्षेत्रगत धून, रागिनाजस्तै भङ्गी र स्वराञ्जलीलाई वहन गर्छ।

ध्वनि र सांगीतिक भूमिका

सारङ्गीको टिम्बर मानव आवाजसँग मिल्दोजुल्दो हुने भएकाले गायनको मुख्य रेखालाई साथ दिन, वा स्वरलाई अलङ्कृत बनाउने प्रयोजनमा यसको सहारा लिइन्छ। परम्परामा, वादकले मध्यका दुई तारलाई लगातार मूलस्वरको जस्तै ध्वनि निकाल्ने गरी उपयोग गर्थे, जसले मादल बाहेक अन्य साथबाजा नहुँदा पनि सङ्गीतलाई भरिलो बनाउँथ्यो। पछिल्लो अभ्यासमा बहुबाजासँग मिलाएर बजाउन थालेपछि निरन्तर ड्रोन राख्नु अनिवार्य रहने अवस्थाबाट वादकहरू मुक्त भएका छन्।

बनावट र संरचना

परम्परागत नेपाली सारङ्गीमा निश्चित नापजोख वा एउटै मापदण्ड स्थापित छैन; तसर्थ आकार र स्केल वादकको रोजाइअनुसार फरक पर्न सक्छ। यो सामान्यतया एउटै काठको टुक्राबाट खोकी बनाएर निर्माण गरिन्छ, जसमा माथिल्लो खण्ड खुलै रहन्छ र तल्लो भाग चप्टो सतहका साथ बनाइन्छ। तल्लो सतह, जहाँ पुल टेकाइन्छ, प्रायः भेडा वा बाख्राको सुक्खा छालाले तन्काएर छोपिन्छ। घाँटी भागमा धातुका 'फ्रेट' राखिँदैनन्, र तारहरू किलानुमा ('ट्युनिङ पेग') बेरेर स्वरतान मिलाइन्छ।

काठका प्रकार

• प्रायः सजिलै भेटिने काठ प्रयोग गरिन्छ, जस्तै साज र सिसौ।
• खिर्रो, बकाइनो, सल्ला र सौर पनि रूढ सामग्री मानिन्छन्।
• लाँकुरी, चिलाउने वा आँप जस्ता काठबाटसमेत बनाइने चलन छ।

तार र धनु

नेपाली सारङ्गीमा सामान्यतया चार वटा तार राखिन्छन्। पुरानो प्रथाअनुसार तार भेडाको आन्द्राबाट बनाइन्थ्यो: ठूलो चाडपर्व, विशेष गरी दशैंमा बलि परेको जनावरका आन्द्रा संकलन गरी केही दिन कुहिन छाडिन्थ्यो; त्यसपछि भित्रका मसिनो नसा छुट्याई बेरेर तार तयार पारिन्थ्यो। अहिले ती स्थानमा ब्याडमिन्टनको डोरी, नाइलन वा स्टिलका तार व्यापक भएका छन्।

धनु तयार गर्दा पहिले घोडाको पुच्छरका रौं बाँध्ने चलन थियो, जुन आजकाल धेरैजसो नाइलनद्वारा प्रतिस्थापित छ। यी परिवर्तनहरूले ध्वनि, टिकाउ र मर्मतको सहजतामा प्रभाव पारेका छन् भन्ने धारणा वादकले व्यक्त गर्ने गरेका छन्।

बजाउने शैली

धुन निकाल्दा दायाँ हातले धनु सारिन्छ र बायाँ हातका औँलाहरूले तार ट्यापेर वा थिचेर स्वर मिलाइन्छ। केही प्रतिष्ठित वादकहरूबीच फरक प्रविधि पनि प्रचलित छ; उदाहरणका लागि भरत नेपाली र उनका शिष्यमण्डलीले बायाँ हातका नङ घिसार्दै स्वर निकाल्ने तरिका अभ्यास गर्छन्, जसले विशिष्ट टिम्बर दिन्छ। पहिल्यै सारङ्गीलाई एउटै 'की' वरिपरि सीमित राख्ने चलन थियो, अहिले 'मोडल' सोच अपनाउँदै विभिन्न स्केलमा ढालेर बजाउने प्रवृत्ति फस्टाएको छ।

समकालीन प्रयोग र पुनर्जीवन

लोकधूनका सीमाभन्दा बाहिर, आधुनिक वा पश्चिमी संगीतका शैलीसँग पनि सारङ्गी मिश्रणमा ल्याउने अभ्यास बढेको देखिन्छ। वादकहरूको धारणा अनुसार, यो बाजा विभिन्न शैली र वाद्यसमूहमा घुलमिल हुन सक्छ। नेपाली संगीतमण्डली कुटुम्ब र नाइटले सारङ्गी लगायत परम्परागत वाद्य प्रयोग गरेर पुराना नेपाली धूनहरूलाई पुनर्जीवित गर्ने र समकालीन सन्दर्भमा प्रस्तुत गर्ने कामलाई आफ्नै पहिचानका रूपमा उभ्याएका छन्।

सामाजिक सन्दर्भ

सारङ्गी अक्सर गन्धर्व परम्परासँग सम्बन्धित छ। यी घुमन्ते गायकले नेपालको दुर्गम भूभागमा समाचारसहित मनोरञ्जन पुर्‍याउने भूमिका निर्वाह गर्थे, जब शिक्षादीक्षा र सूचनाको पहुँच सीमित वर्गमा केन्द्रित थियो। समयसँगै गन्धर्वहरूको स्थान र कामकारबाहीमा परिवर्तन आएको, र त्यससँगै नेपालले कुनै अमूर्त सांस्कृतिक पहिचान गुमाउन सक्ने आशङ्का व्यक्त गर्ने धारणा समेत भेटिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सारङ्गी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सारङ्गी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80

@misc{ne_314,
  title = {सारङ्गी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}