विक्रम सम्वत्

विक्रम सम्वत् नेपालको राष्ट्रिय पात्रो हो, जसको आधार हिन्दू पञ्चाङ्ग र वैदिक कालीन समयगणनाका मानकहरू मानिन्छन्। यसमा वर्ष परिवर्तन वैशाख १ गते हुन्छ, जुन सामान्यतया ग्रेगोरी पात्रोको अप्रिल १३ वा १४ तारिखतिर पर्छ। यो सम्वत् इस्वी सम्वत् भन्दा ५६ वर्ष ८ महिना १५ दिन अघिको बताइन्छ, तर कतिपय सन्दर्भमा ५७ वर्ष जेठो पनि भनिएकोले स्रोतहरूमा मतभेद छ। भारतका केही राज्यमा समेत यसको प्रयोग भेटिन्छ, यद्यपि नेपालमै यो आदि सम्वत् मानिएको छ।

उत्पत्ति र आधार

सम्वत्को गणना वैदिक परम्परा र ज्योतिर्विज्ञानसम्बन्धी शास्त्रीय मान्यताबाट विकसित भएको स्वीकारिन्छ। यसको संरचना सौर गतिको सापेक्ष रहेकोले सूर्य, राशि र नक्षत्रसँग महिनाहरूको सम्बन्ध देखाइन्छ। वर्ष गणनामा इस्वी सम्वत् भन्दा अगाडि पर्ने फरकका सम्बन्धमा ५६ वर्ष ८ महिना १५ दिन र ५७ वर्ष भन्ने दुई मत पाइन्छन्, अतः स्रोतहरूमा मतभेद छ। विक्रम सम्वत् नेपालका प्राचीन शिलालेख र वंशावलीहरूमा निरन्तर देखिने भएकाले यसलाई नेपालकै आदि सम्वत् भनिएको हो।

ऐतिहासिक प्रचलन र अभिलेख

लिच्छवि, मल्ल र अन्य मध्यकालीन राज्यकालका अभिलेखहरूमा विक्रम सम्वत्को उल्लेख व्यापक रूपमा फेला परेको छ। हरिसिद्धि क्षेत्रमा निर्मित मन्दिरसम्बन्धी वंशावलीमा विक्रम सम्वत् ७११ को सङ्केत र त्यही उपपुराणमा सम्वत् ९४५ मा नाटक मञ्चनको उल्लेख पाइन्छ। पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यका एकीकरणपछि वसन्तपुर दरबारमा विक्रम सम्वत् १८२५ को अभिलेख उत्कीर्ण गराएका तथ्य उद्धृत छन्। यस्तै, जंग बहादुर राणाको पालामा सम्वत् १९१० मा मुलुकी ऐन सङ्ग्रह गर्दा पनि विक्रम सम्वत् नै आधिकारिक लेखापद्धतिमा प्रयोग भएको देखिन्छ।

लिच्छवि युगका सम्वत् दर्जाबारे अनुसन्धान गर्ने पं. भगवानलाल इन्द्रजी, राधागोविन्द बासक तथा शंकरमान राजवंशीले ती सम्वत्हरूलाई विक्रम सम्वत् ठहर्याएका उद्धरणहरू छन्। तर केही इतिहासकारले त्यही कालका अंकनलाई शक संवत वा कार्तिकादि सम्बत् मान्ने धारणा राखेका कारण व्याख्यात्मक मतभेद देखिन्छ। लिच्छवि अभिलेखका सम्वत्हरू कुन पद्धतिका हुन् भन्नेबारे एकमत नहुँदा इतिहास लेखनमा भ्रम सिर्जना भएको उल्लेख स्रोतमै भेटिन्छ।

आधिकारिक रूपान्तरण र पात्रो पद्धति

परम्परागत रूपमा विक्रम सम्वत् चन्द्रमानक आधारमा चल्दथे, जसमा तिथिको घटबढले प्रशासनिक लेखाजोखामा जटिलता हुन्थ्यो। त्यसलाई सरल बनाउन चन्द्र शमशेरको पालामा गते-आधारित लेखन चलनमा ल्याइयो। सौर्यमानक प्रणालीको आधिकारिक आरम्भ विसं १९६० मा गरिएको र सन् १९०३ अप्रिल १३ को मितिसँग सम्बन्धित गरिएको उल्लेख छ। साथै, विसं १९६१ देखि मेष संक्रान्तिलाई वैशाख १ मान्दै महिनाहरूको दिनाङ्क निर्धारण गर्ने व्यवस्था स्थापित भएको तथ्य पनि सन्दर्भित छ।

आज प्रशासनिक प्रयोजनका लागि सौर्यमानक विक्रम सम्वत् नै आधार हुन्छ। यद्यपि धार्मिक अनुष्ठान, संस्कार, संस्कृति र पर्व–उत्सवको तिथिगत गणनामा चन्द्रमानक पद्धतिको प्रयोग निरन्तर कायम छ।

वर्ष गणना, महिना र वार

विक्रम सम्वत्को नयाँ वर्ष वैशाख १ मा आरम्भ हुन्छ, जुन प्रायः ग्रेगोरी पात्रोको अप्रिल १३ अथवा १४ मा पर्छ। बारहरूको क्रम आइतबारदेखि शनिबारसम्म सातै वार स्थिर छन्। महिनाहरू १२ वटा हुन्छन्, र प्रत्येक महिनामा करिब २९ देखि ३२ दिनसम्म हुन सक्छन्; स्थानीय नामावलीमा जेठ/ज्येष्ठ, साउन/श्रावण, भदौ/भाद्र जस्ता वैकल्पिक नामहरू पनि प्रयोगमा छन्।

भारत र हिमाली सांस्कृतिक परिप्रेक्ष्य

भारतका कतिपय क्षेत्रमा विक्रम सम्वत्को प्रचलन रहँदै आएको छ, जहाँ नववर्ष चैत्र शुक्ल प्रतिपदा तिथिमा मनाइन्छ। नेपालतिर भक्तपुरमा बिस्केट जात्रा नयाँ वर्ष सँगै विशेष रूपमा मनाइने संस्कार हो। तराईमा थारू समुदायले वैशाख आरम्भसँगै सिरुवा पर्व मनाउने गरेको उल्लेख पाइन्छ।

उत्पत्तिसम्बन्धी विवाद र व्याख्या

कहिलेकाहीँ विक्रम सम्वत्को उठान उज्जैनसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ, तर त्यहाँबाट प्रत्यक्ष प्रमाणको कमी रहेको दाबी पनि स्रोतमा प्रस्तुत छ। केही वंशावली र किम्वदन्तीमा विक्रमादित्यका सन्दर्भ पाइए पनि निर्णायक ऐतिहासिक प्रमाणबारे एकमत छैन। चाङ्गुनारायण मन्दिर लगायतका अभिलेखमा अंकित सम्बत्को पहिचानलाई कतिपयले विक्रम सम्वत् भनेका छन्, अरूले शक संवत वा अन्य कार्तिकादि पद्धति मानेका छन्। यसरी अभिलेखहरूको व्याख्यामा फरक मत रहेकोले उत्पत्तिबारे एकीकृत निष्कर्ष नआएको स्रोतबाट प्रस्ट हुन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “विक्रम सम्वत्।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). विक्रम सम्वत्. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D

@misc{ne_303,
  title = {विक्रम सम्वत्},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%8D}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}