तीज

तीज नेपाली महिलामाझ प्रतिष्ठित पर्व हो, जसको केन्द्रीय तत्व शिव र पार्वतीप्रति श्रद्धा, व्रत तथा सामूहिक उमङ्ग हो। भाद्र शुक्ल पक्षका चार दिन फैलिने यस उत्सवले धार्मिक अनुष्ठानसँगै पारिवारिक भेटघाट, दरको भोज र नृत्य–गीतलाई एकसाथ समेट्छ। परम्पराले यस चाडलाई वैवाहिक सु-सम्बन्ध, कामना र सामुदायिक एकताको प्रतीकका रूपमा देखाएको छ।

धार्मिक पृष्ठभूमि र उत्पत्ति

हिन्दू आख्यानअनुसार पर्वतराज हिमालयकी पुत्री पार्वतीले इच्छित वर पाउन कठोर तपस्या गरी शिवलाई वरण गरेकी मानिन्छ। कतिपय कथामा विष्णुसँग विवाहको तयारी हुँदा पार्वती असन्तुष्ट भई वनवास र तपस्यामा लागेको प्रसङ्ग आउँछ। शिलालिङ्ग स्थापना, निराहार साधना र दीर्घ उपवासपछि शिवको कृपा प्राप्त भई विवाह सम्पन्न भएको कथालाई तीजको धार्मिक उद्गम मानिन्छ।

अवधि र प्रमुख तिथिहरू

यो पर्व भाद्र शुक्ल द्वितीया देखि पञ्चमीसम्म चल्ने मानिन्छ। तृतीयाको दिन हरितालिका तीजका रूपमा विशेष पूजाआजा गरिन्छ, जहाँ पार्वतीको तपस्याको स्मरण केन्द्रविन्दु हुन्छ। यस चक्रमा गणेश चतुर्थी र ऋषिपञ्चमीलाई पनि महत्त्वपूर्वक समेटिन्छ। काठमाडौंस्थित पशुपतिनाथ मन्दिर क्षेत्रमा तीजका दिन व्रतालु महिलाहरूको ठूलो जमघट हुने प्रचलन छ।

दर खाने परम्परा

पर्वको आरम्भतर्फ पर्ने ‘दर’ दिनमा माइती पक्षले छोरी–चेलीलाई बोलाई सामुहिक भोजनका साथ भेटघाट गराउने चलन रहँदै आएको छ। यस अवसरमा भाव–विनिमय, रमाइलो र सान्निध्यलाई प्राथमिकता दिइन्छ। दरमा स्थानअनुसार विभिन्न परिकार समावेश हुन्छन्; खिर, ढकने, सेलरोटी, केरा लगायतका मिठा–फलफूल प्रचलित छन्। मध्यरात अघि खाना समापन गर्ने चलनले भोलिपल्टको उपवास सजिलो बनाउने मान्यता बोकेको छ।

व्रत, पूजा र उत्सव

तीजमा महिलाहरू बिहानै शौच–स्नान गरी दिनभर व्रत बस्ने परम्परा छ। कतिपयले ‘निर्जला’ रूपमा पानीसमेत नलिई बस्छन्, भने कतिपयले मध्यान्ह पूजा–आराधनापछि फलफूल ग्रहण गर्छन्। बेलुकीतिर घर–टोलका समूह भेला भई पूजा सामग्री र मण्डप सुसज्जित गरेर शिव–पार्वतीको आराधना गरिन्छ। नजिकको शिवमन्दिरमा पूजा, भजन, र नाचगान चल्ने चलन छ। विवाहिताले पति–दीर्घायु र दाम्पत्य कल्याणको कामना गर्छन्, अविवाहिताले सुयोग्य वरको आशय राखी व्रत बस्छन्। व्रत–कथा श्रवण र अन्त्यमा ब्राह्मण–ब्राह्मणीलाई दान–दक्षिणा दिने चलन पनि वर्णित छ।

सामाजिक महत्त्व, प्रचलन र सम्बन्धित परम्परा

तीजलाई महिलाको आत्मीय भेटघाट र सशक्त अभिव्यक्तिको अवसरका रूपमा बुझिन्छ। विवाहपछि परायाघरमा जिम्मेवारी बहन गर्ने महिलालाई माइती सम्झनासँग जोडिने विश्राम र आत्मीयता यस पर्वमा पुनर्स्थापित हुन्छ। नयाँ लुगा, सिङ्गार र भोजन प्रदान गर्ने प्रचलनले सम्मान र हौसला अभिव्यक्त गर्छ। गीत–नृत्यमार्फत अधिकार र वेदनाका कुरा पोखिने भएकाले यसले सामाजिक स्वर र ऐक्यबद्धता बलियो बनाउँछ। यस चाडलाई नेपाली हिन्दू महिलाले अग्रसर रहेर मनाए तापनि अन्य धर्म–जातिका नेपाली दिदीबहिनीहरूले पनि सहभागी हुन थालेका छन्, र प्रवासी नेपाली समुदायमा समेत यसको उत्साह देखिन्छ।

अट्वारि बर्त

यससँग सम्बन्धित परम्पराको रूपमा पश्चिमी भूभागका दङौरा थारू समुदायमा ‘अट्वारि’ बर्त मनाइन्छ। आइतबार केन्द्रित यो व्रतमा पुरुषहरूले भिमको पूजा–आराधना गर्ने चलन उल्लेखित छ।

व्रतकथा: हरितालिका

हरितालिका तीजको कथा अनुसार पार्वतीले बाल्यकालदेखि कठोर तपस्या गरी आफ्नो आराध्य शिवलाई नै पति रूपमा स्वीकार गर्ने संकल्प लिइन्। नारदद्वारा विवाह प्रस्तावको प्रसङ्गमा उत्पन्न द्विविधापछि सखीसँग वनमा गएर बालुवामा शिवलिङ्ग स्थापित गरी जागरण–उपासना गरेको वर्णन पाइन्छ। तृतीयाको दिन सम्पन्न व्रतको फलस्वरूप शिवले वरदान दिँदै दाम्पत्य स्वीकार गरेको कथालाई महिलाहरूले व्रत महात्म्यका रूपमा स्मरण गर्छन्। ‘हरितालिका’ नाम मित्रहरूले पार्वतीलाई घरपरिवारबाट अलग गरी आश्रय दिएकै प्रसङ्गसँग जोडिएको व्याख्या गरिन्छ। यस व्रतलाई निष्ठापूर्वक पालन गर्नेले मनोवाञ्छित फल तथा दृढ–स्वभावका जीवनसाथी प्राप्त गर्ने विश्वास उल्लेखित छ।

ऋषिपञ्चमी र शुद्धिकर्म

भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन ऋषिपञ्चमीसम्बन्धी शुद्धिकर्म गरिन्छ। परम्पराअनुसार वर्षभर अनवधानतापूर्वक भएका अपवित्रताबाट मुक्ति पाउन ३६५ थान दतिवनका डाँठ तोकेर नदी–खोलामा विसर्जन गर्ने, माटो र गाईको गोबरले देह शुद्ध गर्ने, चाल्नीमा तिल–चामल–जौँ राखी छानेको पानीले स्नान गर्ने र सप्तर्षिको पूजा गर्ने विधि मानिन्छ। वैकल्पिक रूपमा वर्षभर दैनिक एउटा दतिवन चपाई, पञ्चमीका दिन ती सबैलाई बहाबारे पनि प्रचलन छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “तीज।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%9C। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). तीज. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%9C

@misc{ne_289,
  title = {तीज},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%9C}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}