मनकामना मन्दिर गोरखा जिल्लाको दक्षिणपूर्वी भागमा अवस्थित, मनोकामना सिद्ध गर्ने भगवतीको देउस्थान तथा शक्तिपीठका रूपमा मानिने हिन्दू तीर्थ हो। जनश्रुति र ऐतिहासिक कथनअनुसार यस मन्दिरको उत्पत्ति अर्घा–खांची–धुर्कोटका मेघासी शाहवंश र गोर्खा दरबारसँग जोडिन्छ। आज नेपालभित्र मात्र होइन, भारततर्फ पनि यो देवीस्थान प्रसिद्ध मानिन्छ।
ऐतिहासिक सन्दर्भ र मेघासी वंश
मेघासी ठकुरीका शासकसम्बन्धी परम्परामा, १२औं शताब्दीको उत्तरार्द्धतिर हालको उत्तराखण्डको कुमाऊँ क्षेत्रबाट राज्य विस्तार गर्दै गडवाल पुगेका सूर्यवंशी राजा विनय पालका वंशज तथा भुजङ्गदेवका सन्तान शिवराज शाहले वि.सं. १४९० तिर अर्घा भूभागमा प्रवेश गरी त्यहाँका तत्कालीन शासकलाई परास्त गरेर शासन सुरू गरेको वर्णन भेटिन्छ। अर्घा खेतीयोग्य क्षेत्रमा पर्छ, बीच पहाडी भेगमा अवस्थित छ र लुम्बिनी नजिकको भूगोलका कारण पनि महत्त्वपूर्ण भनिएको छ। त्यतिबेला उत्तरतर्फ सिन्जा क्षेत्र र दक्षिण–पश्चिमतर्फ चितौर तथा गडवाल, पूर्वतर्फ नेपाल र कास्की सक्रिय रहेकाले सैन्य दृष्टिले अर्घा सबल मानिन्थ्यो।
शिवराजपछिका शासक मेघासीराज शाहले उत्तराधिकारीबारे मतभेद देखिएपछि वि.सं. १४९२ मा ज्येष्ठ पुत्र जयन्तराजलाई अर्घा, मध्य पुत्र खड्गराजलाई धुर्कोट र कान्छा पुत्र विरेन्द्रराजलाई खांची सुम्पिएर स्वयं तपस्यामा लागेका कथन पाइन्छ। यसै विभाजनलाई कतिपय स्रोतमा “Three Meghasi Kingdom” भनेर समेटिएको उल्लेख छ। पछि ध्वजनसिंह शाह वि.सं. १६६० तिर अर्घाका राजा भएका बताइन्छ।
देवी लिलावतीसम्बन्धी किंवदन्ती
राजकुमारी लिलावती (ध्वजनसिंह शाहकी छोरी) ब्रह्मचारिणी साधिकाका रूपमा चित्रित छन्। परम्पराअनुसार उनीहरूको इच्छा विपरीत राम शाह (गोर्खाका राजा) सँग विवाह गरियो। विवाहपछि माइतीतर्फ नआउनू भन्ने उनका वचनबारे पनि जनश्रुति प्रचलित छ। राम शाहको मृत्युपछि उनले तत्कालीन संस्कारअनुसार सती जाने प्रसंगमा, गोर्खाका सिद्ध भक्त लखन थापा मगरले रोकेको तर उनी सती गइसकेपछि “काफेक” भनिने स्थानमा अर्को रूपमा दर्शन दिने आश्वासन गरेको कथन जनविश्वासमा स्थापित छ।
यसपछि काफेकमा हलो जोत्नेदेखि ढुंगाबाट दूधसरखा पदार्थ देखा परेपछि गाउँले भेला भएर चकित भए, र सो समाचार गोर्खासम्म पुगेको भनाइ छ। लखन थापाले त्यही ढुंगाको रूप लिलावती देवीको अभिव्यक्ति भनी स्थापना गराइदिए र त्यही स्थानमा मनकामना देवीको पूजा आरम्भ भयो भन्ने परम्परा सुनिन्छ।
स्थापना र पुजारी परम्परा
मन्दिरको मूल प्रतिष्ठा काफेकमा भएको र आरम्भिक पूजाको नेतृत्व सिद्ध लखन थापा मगरले गरेको जनश्रुति प्रबल छ। हालसम्म पनि थापा मगर वंशका पुजारीहरूले देवपूजा गर्ने परम्परा निरन्तर रहेको बताइन्छ। देवी मनकामनाका पिता ध्वजन शाहले छोरीको सम्झनामा खांची क्षेत्रमा सुपादेउराली भगवतीको मन्दिर स्थापना गरेको उल्लेख पनि स्रोतहरूमा भेटिन्छ।
स्थान, उचाइ र दृश्य
मनकामना मन्दिर गोरखा जिल्लाको सदरमुकामतर्फको पोखरीथोक बजारबाट करिब १२ किमी दक्षिण, तनहुँको आबुखैरेनीबाट करिब ५ किमी पूर्व र मुग्लिनबाट झन्डै २६ किमी उत्तरतर्फ पर्छ। समुद्र सतहदेखि करिब १,३०३ मिटर उचाइमा अवस्थित परिसरबाट दक्षिणतर्फ महाभारत लेक र छिम्केश्वरी डाँडातर्फका भ्यु तथा उत्तरतिर अन्नपूर्ण र मनास्लु हिमालका शिखरहरू देखिने भनिन्छ। प्राङ्गणबाट घाम उदाउँदै र अस्ताउँदै गरेको दृष्यावलोकन गर्न सकिने उल्लेख छ।
पहुँचका मार्गहरू
मन्दिरसम्म पुग्न आधुनिक केबुलकार प्रयोग गर्दा करिब ११ मिनेट लाग्छ। पैदलयात्रा रोज्नेहरूका लागि आबुखैरेनीबाट उकालो हिंड्दा करिब ४ घन्टा समय पर्छ। त्यस्तै, अबु खोला किनारको अबुवा हुँदै लुदीखोला, बेलबोटे, खहरेगाउँ, भोगटेनी र गाल्धुक पार गरेर ढाडबारी बसपार्कसम्म मोटरबाटो पुगेको बताइन्छ। सुन्तला बगैँचाबीचको बसपार्कबाट मन्दिरतर्फ पुग्न सामान्यतया केही मिनेट लाग्ने र हाल सो सडक केबुलकार नजिकसम्म पुगेकाले दूरी झनै छोटो भएको विवरण पाइन्छ।
आस्था, प्रचलन र सम्बन्धित तीर्थ
“मनले चिताएको पूरा गर्ने” देवीका रूपमा मनकामनाको ख्याति रहेकोले महत्वपूर्ण कार्य आरम्भ गर्दा देवीलाई सम्झने परम्परा छ। परम्परागत भनाइअनुसार अर्घा, खांची र धुर्कोटमा शासन गरेका मेघासीराज शाहका सन्तानहरू मन्दिरमा नजाने चलन रहेकाले कहिल्यै–कहिल्यै अनभिज्ञतामा गएको घटनामा अशुभ परेको किस्सा सुनिन्छ। गोर्खा र आसपासमा राजकुमारी लिलादेवी तथा मनकामनाबारे अनेक किंवदन्तीहरू मौखिक रूपमा प्रचलित छन्। खांचीस्थित सुपादेउराली भगवती मन्दिर पनि धार्मिक र पर्यटकीय महत्त्वका कारण चर्चित भएको उल्लेख पाइन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “मनकामना मन्दिर” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q2385286
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८८/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मनकामना मन्दिर।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मनकामना मन्दिर. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0
@misc{ne_270,
title = {मनकामना मन्दिर},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
