मुख्य सामग्रीमा जानुहोस्

नयाँ र अद्यावधिक लेखहरू

भर्खरै थपिएका वा अद्यावधिक गरिएका लेख, पछिल्लो मिति अनुसार।

पारिजात
पारिजात नेपाली भाषामा बहुअर्थ भएका शब्दमध्ये एक हो, जसले फरक–फरक वस्तु र कृतिलाई जनाउँछ। उपलब्ध स्रोतअनुसार यस नामले एक फूल, नेपाली साहित्य क्षेत्रमा परिचित एक साहित्यकार, र यही शीर्षक बोकेको एक पत्रिकालाई सूचित गर्दछ; त्यसैले प्रयोग गर्दा प्रसङ्ग र वर्गीकरण…
विविध३०२ शब्द
भूपि शेरचन
वि.सं. १९९२–२०४६ को जीवनयात्रामा सक्रिय भूपि शेरचन आधुनिक नेपाली कविताका प्रमुख स्रष्टामध्ये एक हुन्। मुस्ताङको थाक टुकुचेमा जन्मिएका उनले बि.ए. तहसम्म बनारसमा अध्ययन गरे, ‘घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे’ का लागि सन् १९६९/वि.सं. २०२६ मा साझा पुरस्कार प्राप्त…
जीवनी३५८ शब्द
गोपालप्रसाद रिमाल
गोपालप्रसाद रिमाल (वि.सं. १९७५–२०३०) नेपाली साहित्यका अग्रपङ्क्तिमा उभिने प्रगतिवादी कवि तथा नाटककार मानिन्छन्। काठमाडौँको लगनटोलमा जन्मिएका उनले शास्त्रीय छन्दको सीमा पार गर्दै मुक्त छन्दलाई स्थापत्य दिए। आमाको सपना का लागि मदन पुरस्कार प्राप्त गरेका छन्…
जीवनी३०५ शब्द
सिद्धिचरण श्रेष्ठ
सिद्धिचरण श्रेष्ठ (वि.सं. १९६९ जेठ ९ – २०४९ जेठ २२) नेपाली र नेपाल भाषा (नेवारी) दुवैमा सिर्जना गर्ने कवि हुन्। युगीन संवेदना र सामाजिक परिवर्तनको चाहना कवितामा मुखरित गरेको कारण नेपाल सरकारले उनलाई ‘युगकवि’ उपाधिबाट सम्मानित गर्‍यो। ओखलढुङ्गाबाट…
जीवनी५०६ शब्द
बालकृष्ण सम
बालकृष्ण सम नेपाली नाटकको विकासमा केन्द्रीय भूमिका खेल्ने साहित्यकार र चित्रकला अभ्यासका लागि चिनिने व्यक्तित्व थिए। २००७ सालको परिवर्तनपछि उनले ‘शमशेर जङ्गबहादुर राणा’ उपाधि हटाई ‘सम’ मात्र प्रयोग गरे। उनका नाटक सामाजिक, ऐतिहासिक, पौराणिक र प्रयोगात्मक…
जीवनी५४१ शब्द
लेखनाथ पौड्याल
लेखनाथ पौड्याल (वि.सं. १९४१–२०२२) छन्दोबद्ध काव्यका अग्रणी स्रष्टा र नेपाली साहित्यको परिष्कारवादी अभिमुखीकरणका आरम्भकर्ता मानिन्छन्। आधुनिक नेपाली साहित्यिक चेतनाको उन्नयन, आध्यात्मिक मानवतावाद र भाषिक अनुशासनका पक्षधरका रूपमा चिनिने उनलाई वि.सं. २००८ मा…
धर्म र दर्शन६०७ शब्द
मोतीराम भट्ट
मोतीराम भट्ट (वि.सं. १९२३–१९५३; १८६६–१८९६) नेपाली कवि, गायक, निबन्धकार, प्रकाशक, समालोचक र जीवनीकार थिए। उनलाई नेपाली साहित्यमा पहिलो जीवनीकार र समालोचकका रूपमा मानिन्छ, नेपाली गजलको परिचय, निजी मुद्रण परम्पराको आरम्भतर्फ योगदान, र भानुभक्त आचार्य सम्बन्धी…
जीवनी४९३ शब्द
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली कवि तथा गद्यकार हुन्, जसलाई ‘महाकवि’का रूपमा मान्यता प्राप्त छ। वि.सं. १९६६ कार्तिक २७ गते काठमाडौँको डिल्लीबजारमा जन्मिएका उनले कविता, आख्यान, नाटक र निबन्धमा उल्लेखनीय योगदान दिए। मुनामदन उनका सर्वाधिक चर्चित कृति हुन्। वि.सं.…
जीवनी७११ शब्द
भानुभक्त आचार्य
भानुभक्त आचार्य (वि.सं. १८७१ असार २९–१९२५ असोज ६) नेपाली कवि, लेखक र दार्शनिकका रूपमा चर्चित ऐतिहासिक व्यक्तित्व हुन्। आधुनिक नेपाली भाषामा मौलिक सृजनाको प्रारम्भिक चरण स्थापनामा उनको योगदान उच्च मानिन्छ। ‘आदिकवि’को उपाधिले सम्मानित उनको काव्य-विरासत र…
जीवनी४३० शब्द
नेपाली साहित्य
नेपाली भाषामा सिर्जित कृतिहरूको समष्टिलाई नेपाली साहित्य भनिन्छ। नेपाली भाषा नेपालको राष्ट्रभाषा हो र भारतमा पनि सरकारी रूपमा मान्य छ; यसबाहेक भूटान, बर्मा तथा नेपालबाहिर रहेका नेपाली भाषाभाषी समुदायहरूमा मातृभाषाका रूपमा प्रचलित छ। प्रारम्भिक चरण मौखिक…
भाषा र साहित्य५५१ शब्द
अवधी भाषा
अवधी भाषा उत्तरी भारतको अवध क्षेत्रमा विकसित एक आर्य बोली/भाषिक रूप हो, जसलाई औधि समेत भनिन्छ। १९औँ शताब्दीअघि यो ब्रजसँगै साहित्यिक सम्पर्क भाषाको रूपमा प्रतिष्ठित रह्यो; पछि हिन्दीको विस्तारसँग प्रशासन र शिक्षामा पछाडि पर्‍यो। नाम अवधको सम्बन्ध अयोध्यासँग…
भाषा र साहित्य५८६ शब्द
राई भाषा
राई भाषा शीर्षकमा सामान्यतया किरात राई समुदायका बहुविध मातृभाषाहरू निर्देशित हुन्छन्। यी भाषाहरू नेपालको पूर्वी पहाडी भूभागमा सघन छन्, र भारतका केही राज्यहरूमा पनि प्रयोग हुन्छन्। २००१ को जनगणनाले देशका सबै जिल्लासम्म किरात राईहरूको बसाइँ पुगेको देखाउँछ, जसले…
भाषा र साहित्य४५९ शब्द
शेर्पा भाषा
शेर्पा भाषा नेपालका हिमाली बस्तीहरूमा प्रचलित शेर्पा समुदायको मातृभाषा हो। यो सम्भोट लिपिमा लेखिने, भोट-बर्मेली भाषा परिवारमा पर्ने भाषा मानिन्छ। सोलुखुम्बु, दोलखा, रामेछाप र उत्तर–पूर्व सिन्धुपाल्चोक जिल्ला क्षेत्रमा यसको प्रयोग प्रबल छ। लिपि, ध्वनि र गणना…
भाषा र साहित्य५६१ शब्द
गुरुङ भाषा
गुरुङ भाषा नेपालका गुरुङ समुदायले बोल्ने भाषा हो, जसलाई ‘तमु क्यी’ वा ‘तमु भासा’ पनि भनिन्छ। उपलब्ध तथ्याङ्कअनुसार सन् १९९१ मा नेपालभित्र २२७,९१८ र सन् २०११ मा ३२५,६२२ वक्ता थिए। यो नेपालका प्रमुख भाषाहरू मध्ये समावेश छ, र भारत, भुटान, सिङ्गापुर तथा हङकङका…
भाषा र साहित्य३६२ शब्द
मगर भाषा
मगर भाषा नेपालका मगर समुदायमा केन्द्रित भए पनि देशभरि फैलिएको एक प्रमुख भाषा मानिन्छ। यो भाषा सञ्चार, शिक्षा र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिमा क्रमशः प्रयोग बढाउँदै गएको छ। कर्णाली प्रदेशमा ढुट उपभाषा सरकारी व्यवहारमा ल्याइएको उल्लेख छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार…
भाषा र साहित्य७३० शब्द
लिम्बू भाषा
लिम्बू भाषा पूर्वी भूभागमा बसोबास गर्ने लिम्बू समुदायको मातृभाषा हो। यो मुख्यत: नेपालको पूर्वी लिम्बूवान क्षेत्रमा, साथै सिक्किम, भुटान र उत्तरी पश्चिम बङ्गालमा बोलिन्छ। यस भाषासँग सम्बन्धित आफ्नै सिरिजंगा लिपि छ। सन् २००१ को गणनाअनुसार नेपालभित्र मातृभाषी…
भाषा र साहित्य२४९ शब्द
तामाङ भाषा
तामाङ भाषा भन्नाले नेपाल, सिक्किम, पश्चिम बङ्गालको दार्जिलिङ क्षेत्र र उत्तर–पूर्वी भारतमा प्रचलित बोली–समूहलाई जनाइन्छ। यस समूहमा उत्तरपश्चिम, दक्षिण पश्चिम, पूर्वी र पश्चिम तामाङ समेटिन्छन्। स्रोतहरूमा पूर्वी तामाङलाई बढी प्रख्यात बताइन्छ। पूर्वी तामाङ र…
भाषा र साहित्य४६९ शब्द
थारू भाषा
थारू समुदायले प्रयोग गर्ने भाषालाई थारू भाषा भनिन्छ। स्रोतहरूमा यो नेपाल, विशेषतः तराई क्षेत्रमा बोलिने प्रमुख भाषामध्ये एक मानिएको छ। पश्चिम र पूर्वतर्फ फरक रूपहरू पाइने उल्लेख छ, र यसका केही विशेषताहरू अवधी, मैथिली, भोजपुरी र बङ्गालीजस्ता छिमेकी भाषासँग…
भाषा र साहित्य५१६ शब्द
भोजपुरी भाषा
भोजपुरी भाषा भारोपेली भाषा परिवारअन्तर्गतको बिहारी समुहमा पर्ने भाषा हो। यसको प्रयोग नेपालको तराई क्षेत्रमा, साथै भारतका बिहार र उत्तर प्रदेशमा बोलिचालीमा हुन्छ। लेखनका लागि कैथी लिपि प्रयोग भएको उल्लेख छ। नेपालको संविधानले यसलाई राष्ट्रिय भाषा भनेर मान्यता…
भाषा र साहित्य२३९ शब्द
मैथिली भाषा
मैथिली भारत र नेपालबीच फैलिएको मिथिला क्षेत्रको एक प्रमुख आर्य भाषा हो। यो भारतको २२ संवैधानिक भाषामध्ये सूचीकृत छ र नेपालमा दोस्रो सबैभन्दा विस्तृत रूपमा बोलिन्छ; नेपालका चौध प्रदेशीय आधिकारिक भाषामध्ये पनि पर्छ। देवनागरी यसको मुख्य लेख्य लिपि हो, ऐतिहासिक…
भाषा र साहित्य७४४ शब्द
नेवारी भाषा
नेवारी भाषा (नेपालभाषा) नेपालका नेपामी/नेवार समुदायको मातृभाषा र काठमाडौं उपत्यकाको ऐतिहासिक सामाजिक थामो हो। चिनी-भोट परिवारमा परे पनि यसमा इन्डो-युरोपेली जडका शब्द ठूलो मात्रामा भित्रिएका छन्। मध्ययुगीन प्रशासन र दरबारमा मुख्य लेखनभाषा बनेको यो भाषा दीर्घ…
भाषा र साहित्य६६३ शब्द
देवनागरी लिपि
देवनागरी लिपि ब्राह्मी परिवारको अक्षरात्मक लेखनप्रणाली हो, जसको लेखाइ बायाँबाट दायाँ हुन्छ। यसको विकास प्राचीन भारतमा गरिएको र प्रयोग सातौँ शताब्दीदेखि निरन्तर भएको बताइन्छ। नेपाल र भारतमा यो औपचारिक लिपि हो, विश्वव्यापी प्रयोगमा चौथो स्थानमा परेर १२० भन्दा…
भाषा र साहित्य५९५ शब्द
नेपाली भाषा
नेपाली भाषा आर्य भाषा परिवारको एक प्रमुख सदस्य हो, जुन हिमाली भूभाग र नेपालमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुन्छ। यो नेपालको सरकारी भाषा र सम्पर्क माध्यम हो; सिक्किम तथा पश्चिम बङ्गालको गोर्खाल्यान्ड क्षेत्रीय प्रशासनमा आधिकारिक मान्यता पाएको छ। करिब १.६ करोड मातृभाषी…
भाषा र साहित्य६१४ शब्द
हरिवंश आचार्य
हरिवंश आचार्य (वि.सं. २०१४ जन्म) नेपाली अभिनेता, गायक र प्रमुख हास्य कलाकार हुन्। मदन कृष्ण श्रेष्ठसँगको ‘मह जोडी’ तथा रंगमञ्च, चलचित्र र टेलिभिजनमा निरन्तर सक्रियताको कारण, र वि.सं. २०४६ को जगदम्बाश्री पुरस्कार प्राप्ति मार्फत, उनी नेपाली मनोरञ्जनको…
इतिहास५८३ शब्द