तामाङ भाषा

तामाङ भाषा नेपाल तथा छिमेकी भारतीय भूभागमा बोलिने तामाङ बोलीहरूको समूहका लागि प्रयोग हुने सामूहिक नाम हो। यो समूह मुख्यतः नेपाल, सिक्किम, पश्चिम बङ्गालको दार्जिलिङ क्षेत्र र उत्तर–पूर्वी भारतसम्म फैलिएको देखिन्छ। उपलब्ध विवरणअनुसार यसमा उत्तरपश्चिम तामाङ, दक्षिण पश्चिम तामाङ, पूर्वी तामाङ र पश्चिम तामाङ गरी चार प्रमुख उपसमूह समावेश छन्। स्रोतहरूमा पूर्वी तामाङ अपेक्षाकृत प्रख्यात रहेको उल्लेख पाइन्छ।

परिचय र नामप्रयोग

तामाङ भाषा भन्ने पदले एकल मानकभन्दा बढी, परस्पर सम्बन्धित तर छुट्टाछुट्टै पहिचान भएका बोलीहरूलाई निर्देश गर्छ। यही कारण उपसमूहगत वर्णन र भौगोलिक आवाससँगै यसको प्रयोग क्षेत्र व्याख्या गरिने गरेको छ। नेपालभित्रका प्रान्त र जिल्लाहरूमा यसको सुदृढ उपस्थिति देखिन्छ, भने भारतीय भूभागमा पनि केही क्षेत्रमा निरन्तरता रहेको बताइन्छ।

उपसमूहहरूको रुपरेखा

स्रोतमा तामाङका चार प्रमुख उपसमूह निर्दिष्ट गरिएको छ। ती निम्नानुसार छन्:

• उत्तरपश्चिम तामाङ
• दक्षिण पश्चिम तामाङ
• पूर्वी तामाङ
• पश्चिम तामाङ

यी उपसमूहहरू भौगोलिक फैलावट, स्थानीय स्थाननाम र समुदायगत बसोबाससँग गाँसिएका छन्। पूर्वी तामाङलाई व्यापक परिचित मानिएको छ, जबकि अरू उपसमूहहरूको परिचय स्थानीय बासिन्दा र क्षेत्रगत सन्दर्भमा जोडिएर आउँछ।

शब्दसामग्रीको समानता

पूर्वी तामाङ र अन्य तामाङ उपसमूहहरूबीच शब्दसामग्री (लेक्सिकल)को समानता करिब ८१% देखि ६३% दायरा भित्र रहने उल्लेख छ। यसले समूहभित्र आन्तरिक विविधता रहेको संकेत गर्छ। समानता प्रतिशत उपसमूहअनुसार घटबढ हुने भएकाले, अन्तरसम्बन्ध बुझ्न प्रत्येक उपसमूह पृथक रूपमा हेर्ने चलन पाइन्छ।

भौगोलिक वितरण

तामाङ बोली–समूह नेपालका विभिन्न प्रान्त र जिल्लामा सघन रूपमा देखिन्छ, र भारतीय भूभागतर्फ सिक्किम, पश्चिम बङ्गालको दार्जिलिङ क्षेत्र तथा उत्तर–पूर्वी भारतका केही भागमा पनि प्रयोग हुन्छ। नेपालभित्रको वितरण निम्नानुसार प्रस्तुत गरिएको छ।

पूर्वी तामाङ

पूर्वी तामाङको प्रयोग मुख्यतः बागमती प्रदेशका विभिन्न जिल्लामा पाइन्छ। त्यसमा भक्तपुर, चितवन, दोलखा, काठमाडौँ जिल्ला, काभ्रेपलाञ्चोक, ललितपुर, मकवानपुर जिल्ला, पूर्वी नुवाकोट जिल्ला, रामेछाप, सिन्धुली र पश्चिमी सिन्धुपाल्चोक जिल्ला पर्छन्। साथै कोशी प्रदेशका ओखलढुङ्गा, पश्चिमी खोटाङ र उदयपुर जिल्लामा पनि यसको उपस्थितिको उल्लेख छ।

यसका अतिरिक्त, "जगत" भनिने स्थानको दक्षिण र पूर्व दिशातर्फ, उत्तरी गोरखा जिल्ला भित्र, गण्डकी प्रदेशको सीमाक्षेत्रसम्म पूर्वी तामाङको प्रयोग फैलिएको जनाइएको छ।

दक्षिण पश्चिम तामाङ

दक्षिण पश्चिम तामाङ बागमती प्रदेशको चितवन, दक्षिणी धादिङ, पश्चिमी र उत्तरपश्चिम काठमाडौँ परिसर तथा उत्तरपश्चिम मकवानपुर आसपासमा बोलिन्छ। मधेश प्रदेशतर्फ बारा, पर्सा र रौतहट जिल्लामा पनि यसको उपस्थिति देखाइएको छ।

पश्चिम तामाङ

पश्चिम तामाङको केन्द्र बागमती प्रदेशकै पश्चिमी नुवाकोट, रसुवा जिल्ला र धादिङ जिल्ला वरिपरि रहेको बताइन्छ। यी क्षेत्रहरू तामाङ समुदायको ऐतिहासिक बसोबाससँग सम्बन्धित रूपमा प्रस्तुत गरिएका छन्।

उत्तरपश्चिम तामाङ

उत्तरपश्चिम तामाङका बासस्थानहरू छुट्टाछुट्टै स्थानीय केन्द्रहरूमा वर्णित छन्। नुवाकोटको मध्यपहाडी भाग, उत्तरपूर्वी सिन्धुपाल्चोक जिल्लाका भोटे नम्लान र भोटे चौर आसपास, र त्रिशूली नदीको पश्चिम किनार हुँदै बुढीगण्डकी नदीतर्फका क्षेत्र समेटिन्छन्।

यस्तै, उत्तरपश्चिम मकवानपुर जिल्लाका फाकेल, चाखेल, खुलेखानी, मर्खु, तिस्तुङ र पालुङ जस्ता बस्तीहरू, र उत्तरी काठमाडौँ जिल्लाका ढोर, ठोका र गगल फेदी क्षेत्रसमेत यस उपसमूहसँग सम्बद्ध रूपमा उल्लेखित छन्।

प्रख्यातता र सन्दर्भ

उपलब्ध विवरणमा पूर्वी तामाङलाई समूहभित्र सबैभन्दा प्रख्यात ठानिन्छ। समूहगत भिन्नता र प्रतिशतमा देखिएको शब्दसामग्री समानताले अध्ययनमा स्थानीय सन्दर्भ र उपसमूह–आधारित दृष्टिकोण आवश्यक पर्छ भन्ने संकेत गर्दछ। भौगोलिक उल्लेखहरू प्रायः स्थानीय स्थाननाममा आधारित भएकाले, सीमा–रेखा र बासोबास क्षेत्रबारे थप सूक्ष्म नक्साङ्कनले स्पष्टता बढाउन सक्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “तामाङ भाषा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). तामाङ भाषा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE

@misc{ne_228,
  title = {तामाङ भाषा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}