मैथिली भाषा मिथिला भनी चिनिने भू–सांस्कृतिक क्षेत्रमा विकसित भएको आर्य भाषा हो, जसको बोलचाल भारत र नेपाल दुवैमा व्यापक छ। यो भारतको २२ मान्यताप्राप्त संवैधानिक भाषामध्ये परेको छ र नेपालमा बोल्ने संख्याका आधारमा दोस्रो स्थानमा रहेको भनिन्छ। नेपालका प्रदेशस्तरका चौध आधिकारिक भाषामध्ये पनि यसको समावेश छ। देवनागरी यसका लागि सर्वाधिक प्रचलित लिपि हो; तिरहुता (मिथिलाक्षर) र कैथी परम्परागत लेख्य माध्यमका रूपमा जक्षित छन्। भाषाविद् जर्ज ए. ग्रियर्सनले यसलाई विशेष रूपले मधुरता बोकेको भाषा भनेर प्रशंसा गरेका थिए।
भौगोलिक वितरण
मैथिली मूलतः मिथिला क्षेत्रमा बोलिन्छ, जसमा बिहार र झारखण्डका ठूलो भागसहित नेपालका कोशी प्रदेश र मधेश प्रदेशका केही जिल्लाहरू पर्छन्। भारततर्फ दरभङ्गा, मधुबनी, सहरसा, समस्तीपुर, पूर्णिया, मुजफ्फरपुर, सीतामढी, भागलपुर, सुपौल, अररिया, वैशाली, बेगुसराय, मुङ्गेर, खगडिया, कटिहार, किशनगन्ज, शिवहर तथा देवघर लगायतका जिल्लाहरूमा यसको प्रबल उपस्थिति छ। यीमध्ये दरभङ्गा, मधुबनी, सहरसा र पूर्णिया सांस्कृतिक तथा भाषिक केन्द्रका रूपमा उल्लेखित छन्। नेपालतर्फ सर्लाही, महोत्तरी, धनुषा, सुनसरी, सिराहा, मोरङ र सप्तरीका बाहिरी तराईका बस्तीहरूमा बोलचाल प्रबल छ, जहाँ जनकपुर एक महत्त्वपूर्ण भाषिक केन्द्र मानिन्छ।
आधिकारिक स्थिति
सन् २००३ मा मैथिलीलाई भारतीय संविधानको आठौँ अनुसूचीमा अभिलेखित गरिएपछि भारतभर सरकारी, शैक्षिक र अन्य आधिकारिक कामकाजमा प्रयोगका ढोका खुले। भारतीय लोक सेवा परीक्षामा यस भाषालाई ऐच्छिक प्रश्नपत्रका रूपमा रोजाइ गर्न सकिन्छ। मार्च २०१८ मा झारखण्ड सरकारले मैथिलीलाई राज्यको दोस्रो आधिकारिक भाषा घोषणा गर्यो। भारतीय संसदमा मैथिली भाषामा बोल्ने पहिलो लोकसभा सदस्य गोपालजी ठाकुर हुन्, जो दरभङ्गा क्षेत्रबाट निर्वाचित代表 हुन्। नेपालतर्फ भाषा आयोगले मैथिलीलाई कोशी प्रदेश र मधेश प्रदेशमा प्रशासनिक प्रयोजनका लागि सरकारी कामकाजको भाषा बनाउन सिफारिस गरेको छ।
वर्गीकरण र अध्ययन
मैथिलीलाई आर्य (इन्डो–आर्य) समूहको भाषा मानिन्छ। १९औँ शताब्दीका कतिपय भाषाविद्हरूले यसलाई बिहारी भाषिक समुहभित्रको बोलीका रूपमा राखे, तर के. एच. होर्न्लेले गौडीयन भाषासँग दुरान्धर सामीप्य देखाउँदै यसमा बङ्गालीसँग बढी समानता रहेको तर्क प्रस्तुत गरे। जर्ज ए. ग्रियर्सनले मैथिलीलाई स्वतन्त्र भाषा माने र सन् १८८१ मा यसको प्रारम्भिक व्याकरण प्रकाशित गरे। सुनिति कुमार चटर्जीले यसलाई मागधी प्राकृतसँग सम्बन्धित समूहभित्र राखेर व्याख्या गरेका थिए।
बोलीभाषा
मैथिलीका बोलीरूपहरू विविध छन्। मानक रूप केन्द्रीय मैथिली मानिन्छ, जुन मुख्यतः दरभङ्गा, मधुबनी र सहरसा वरपर बोलिन्छ। पश्चिम भागमा बज्जिका (पश्चिमी मैथिली) प्रचलित छ, जुन सीतामढी, मुजफ्फरपुर, वैशाली र शिवहरतिर बढी सुन्न सकिन्छ। नेपालमा सूचीकृत ‘पश्चिमी मैथिली’ भन्ने शीर्षकअन्तर्गत केही रूपहरूलाई अलग भाषा मानेको छ, जसको धनुषा, मोरङ, सप्तरी र सर्लाहीतिरका बोलीहरूसँग उल्लेखनीय मात्रामा समानता देखिन्छ। ठेठी मैथिली कोसी, पूर्णिया, मुङ्गेर भेग र छिमेकी नेपाली जिल्लामा बोलिन्छ; अङ्गिका (दक्षिणी मैथिली) भागलपुर, बाँका, जमुई, मुङ्गेर तथा सन्थाल परगना क्षेत्रमा सुन्न मिल्छ। पूर्वी भागमा किशनगन्ज, अररिया, पूर्णिया र कटिहारतिर फरक रूप प्रचलित छन्। देहाती, देसी, किसान, बन्तर, बर्मेली, मुसार, ताती र जोलाहा जस्ता अन्य स्थानीय रूपहरू पनि प्रचलनमा छन्, र यीबीच पारस्परिक बुझाइ सामान्यतः सम्भव मानिन्छ।
लिपि र अभिलेख
मैथिली आज मुख्यतः देवनागरीमा लेखिन्छ। तिरहुता (मिथिलाक्षर) र कैथी लिपिमा लिखित परम्परा दीर्घ छ र केही समुदायमा यिनको प्रयोग निरन्तर रहेको देखिन्छ। मन्दार पर्वतको ढुङ्गामा आदित्यसेनका नाममा भेटिएको प्राचीन अभिलेख वैद्यनाथ मन्दिर, देवघरमा सुरक्षित गरिएको बताइन्छ। नमुना पाठका रूपमा मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्रको धारा १ देवनागरी र तिरहुता दुवै लिपिमा लेखिएको उदाहरण उद्धृत गरिएको छ।
इतिहास र साहित्य
‘मैथिली’ नाम मिथिला नामबाट आएको हो, जुन रामायणमा वर्णित प्राचीन राज्यका शासक जनकसँग सम्बन्धित छ; सीताको अर्को सम्बोधनमैथिली भएकाले नामसँग सांस्कृतिक प्रतीकता जोडिन्छ। प्रारम्भिक कालमा विद्वत् लेखन संस्कृतमा केन्द्रित रहे पनि जन–भाषामा मैथिलीको प्रसार देखिन्छ। सन् ७००–१३०० को अवधिमा वज्रयान बौद्ध सिद्धहरूद्वारा रचित ‘चर्यापद’लाई यस भाषिक परम्पराको आरम्भिक साक्ष्यका रूपमा राख्ने विद्वान समूह (राहुल सङ्कृत्यानन, सुभद्रा झा, जयकान्त मिश्र आदि) रहेको उल्लेख पाइन्छ। पाल राजवंशको अवसानपछि कर्णाट शासकहरूको उदय भयो, र हरिसिंहदेव (१२२६–१३२४) को कालमा मैथिली संरक्षण पाएको बताइन्छ।
ज्योतिरिश्वर ठाकुर (१२८०–१३४०) ले मैथिली गद्यमा ‘वर्णरत्नाकर’ लेखे, जसलाई आधुनिक भारतीय भाषाहरूमा ज्ञात अतिपुरानो गद्य कृतिमध्ये एक मानिन्छ। १३२४ तिर सुल्तान गयासुद्दीन तुगलकको आक्रमणपछि राज्यसत्तामा परिवर्तन भए पनि, पछि राजा शिवसिंह र रानी लखिमा देवीको संरक्षणमा कवि विद्यापति (१३६०–१४५०) ले राधा–कृष्णको प्रेम, शिव–पार्वतीको गृहजीवन, र मोरङतिरका प्रवासी श्रमिकको पीडाजस्ता विषयमा अनेक अमर गीत लेखे; उनले संस्कृतमा पनि उल्लेख्य कृतिहरू सिर्जना गरे। ती प्रेमगीतहरू व्यापक रूपमा फैलिए; चैतन्यले तिनमा दैवी प्रेमको ज्योति देखे र छिट्टै तिनले बङ्गालको वैष्णव परम्परामा प्रमुख स्थान पाए। रवीन्द्रनाथ ठाकुरले ‘भानुसिंह’ उपनाममा यस्ता गीतको शैलीअनुकरण गरेका थिए। यी प्रभावहरूले असम, बङ्गाल र उत्कलाको धार्मिक साहित्यलाई छोयो र ‘ब्रजबुली/ब्रजवली’ नामको मिश्रित काव्य–भाषाको प्रवृत्ति विकसित भयो।
१७औँ शताब्दी आसपास वैष्णव सन्तहरू (विद्यापति, गोविन्ददास आदि) ले अनेक भजन सिर्जना गरे। मपति उपाध्यायको ‘पारिजातहरण’ जस्ता नाटकहरू कीर्तनिया भनिने व्यावसायिक दलित कलाकार समूहद्वारा दरबार र सार्वजनिक सभामा प्रस्तुत हुन्थे। लोचन (१५७५–१६६०) को ‘रगतरङ्गिनी’ ले मिथिलामा प्रचलित राग–ताल र गीत परम्पराको विस्तृत वर्णन गर्दछ। नेपालका मल्लकालीन शासकहरूका समयमा १६–१७औँ शताब्दीमा मैथिली नाटक परम्परा दूरदूरसम्म फैल्यो, जहाँ करिब सत्तरी नाटक बनेको उल्लेख छ; सिद्धिनारायणदेवको ‘हरिश्चन्द्रनृत्यम’ मा बोलचालको मैथिलीसँगै बङ्गाली, संस्कृत र प्राकृत भाषाका संवाद प्रयोग भएका थिए।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “मैथिली भाषा” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q36109
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८९/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मैथिली भाषा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मैथिली भाषा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE
@misc{ne_225,
title = {मैथिली भाषा},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
