गुरुङ भाषा

गुरुङ भाषा नेपालका गुरुङ समुदायले बोल्ने मातृभाषा हो, जसलाई ‘तमु क्यी’ भनेर चिनिन्छ र ‘तमु भासा’ नामले पनि सम्बोधन गरिन्छ। यसका नाम रूपहरूमा ཏམུ་ཀི लेखाइ प्रयोग भएको पाइन्छ। उपलब्ध तथ्याङ्कअनुसार नेपालभित्र सन् १९९१ मा २२७,९१८ र सन् २०११ मा ३२५,६२२ जना वक्ता दर्ता भएका थिए। यो भाषा नेपालका प्रमुख भाषाहरूमध्ये एक मानिन्छ र भारत, भुटान, सिङ्गापुर र हङकङजस्ता स्थानका गुरुङ बस्तीहरूमा पनि बोलिन्छ।

नाम र पदावली

यस भाषाको स्वनाम ‘तमु क्यी’ रूपमा प्रचलित छ। स्रोतहरूमा ‘तमु भासा’ भन्ने वैकल्पिक नामसमेत उल्लेख गरिएको छ, जसले एउटै भाषालाई जनाउँछ। नामका भिन्न रूपहरूसँगै ཏམུ་ཀི जस्ता लेखाइहरू पनि दिइएको हुँदा, नामकरण र लिखित रूपबारे विविध प्रचलन देखिन्छ।

वक्ता सङ्ख्या र परिवर्तन

उपलब्ध तथ्याङ्कले दुई फरक समयबिन्दुमा नेपालभित्रका वक्ताहरूको सङ्ख्या दर्शाउँछ: सन् १९९१ मा २२७,९१८ र सन् २०११ मा ३२५,६२२। यी आँकडाले उल्लेखित अवधिमा वक्ता सङ्ख्यामा वृद्धि भएको देखाउँछन्। यद्यपि यी तथ्याङ्क नेपालभित्रका वक्ताहरूमा सीमित छन्; अन्य मुलुकहरूका वक्ताहरूको कूल सङ्ख्या यसै स्रोतमा प्रस्ट गरिएको छैन।

भौगोलिक वितरण: नेपाल

गुरुङ भाषा विशेषतः गण्डकी प्रदेशका विभिन्न पहाडी तथा हिमाली जिल्लाहरूमा बोलिन्छ। स्रोतमा निम्न जिल्लाहरू उल्लेखित छन्:

• कास्की जिल्ला
• स्याङ्जा जिल्ला
• लमजुङ जिल्ला
• तनहुँ जिल्ला
• गोरखा जिल्ला
• मनाङ जिल्ला
• पर्वत जिल्ला
• मुस्ताङ जिल्ला

यी जिल्लाहरूमा गुरुङ बस्तीहरू अवस्थित छन्, र सोही सन्दर्भमा भाषा बोलिने भौगोलिक फैलावट देखिन्छ।

भौगोलिक वितरण: भारत र अन्य देश

नेपालबाहिर, गुरुङ भाषा भारतको सिक्किम राज्यभित्र पनि बोलिन्छ भन्ने विवरण स्रोतमा प्राप्त हुन्छ। त्यहाँका निम्न प्रशासनिक एकाइहरू उल्लेखित छन्:

• नाम्ची जिल्ला
• पश्चिम सिक्किम
• पूर्वी सिक्किम

यसबाहेक भुटान, सिङ्गापुर र हङकङमा रहेका गुरुङ समुदायहरूले पनि यो भाषा प्रयोग गर्ने जानकारी दिइएको छ। ती देशहरूमा भाषिक प्रयोगको सान्दर्भिकता गुरुङ बस्तीहरूको उपस्थितिसँग जोडिएको देखिन्छ, यद्यपि त्यहाँका वक्ताहरूको सङ्ख्या वा क्षेत्रगत विवरण यस स्रोतमा निर्दिष्ट छैन।

स्थिति र महत्त्व

गुरुङ भाषा, उपलब्ध विवरणअनुसार, नेपालका प्रमुख भाषाहरूको समूहमा समावेश छ। नेपालभित्रको वक्ता वृद्धिदर्शक तथ्याङ्क र गण्डकी भूभागका आठ जिल्लामा रहेको प्रसारले यसलाई राष्ट्रिय भाषिक परिदृश्यमा महत्वपूर्ण बनाउँछ। सीमापारीका समुदायहरूमा निरन्तर प्रयोग हुनु यस भाषाको भौगोलिक उपस्थिति नेपालबाहिर पनि रहेको संकेत हो।

स्रोत र अध्ययन अवस्था

यस भाषाको परिचयमा यहाँ समेटिएका अंशहरू नाम, वक्ता सङ्ख्या र भौगोलिक फैलावटमा केन्द्रित छन्। भाषिक वर्गीकरण, बोलिका, मानक लिपि, ध्वनि वा व्याकरणसम्बन्धी विस्तृत विवरण उक्त स्रोतमा उपलब्ध छैन; त्यसैले त्यस्ता पक्षहरू यो सारांशमा समावेश गरिएको छैन। भविष्यमा प्रामाणिक स्रोतका थप सूचनासहित ती पक्षहरू स्पष्टिकरण गर्न सकिनेछ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गुरुङ भाषा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गुरुङ भाषा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE

@misc{ne_231,
  title = {गुरुङ भाषा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%99_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}