लेखनाथ पौड्याल

लेखनाथ पौड्याल (वि.सं. १९४१–२०२२) नेपाली साहित्यको छन्दपरक काव्यधारामा विशिष्ट पहिचान बनाउने कृति–पुरुष हुन्। उनी परिष्कारवादी दृष्टि र आध्यात्मिक मानवताका अभ्यासले चिनिए, जसले आधुनिक नेपाली साहित्यको स्वर, संयम र भाषा–शैलीमा प्रभाव छोड्यो। वि.सं. २००८ मा राजाका तर्फबाट कविशिरोमणि उपाधि प्राप्त गरे। उनका जन्मस्मृतिमा बनेको लेखनाथ नगरपालिका (जन्मस्थान अर्घौ अर्चले) साहित्यिक स्रष्टाको नाममा स्थापित नगरपालिका भएको दाबी पाइन्छ।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

पौड्यालको जन्म बाबु दुर्गादत्त र आमा वसुन्धरा पौड्यालका जेठा पुत्रका रूपमा वि.सं. १९४१ पुष शुक्ल एकादशीमा भयो। पाँच वर्ष नपुग्दासम्म औपचारिक अक्षरारम्भ भएन; सुरुको शिक्षा घरमै सीमित रह्यो। बाल्यअवस्थामै उनले संस्कृत पाठ्यवस्तु जस्तै गङ्गागणेशस्तोत्र, अमरकोश र चण्डी अध्ययन गरे। पिताबाट साहित्यिक सहयोग नपाए पनि गुरु दधिराम मरासिनीको स्नेह र प्रेरणाले काव्य–वृत्ति तिनमा प्रबर्द्धित भयो।

करिब दस वर्षअगाडि गाउँमै संस्कृतको आधार सुदृढ बनाए। करिब पन्ध्र वर्षतिर उनी काठमाडौँ आए र तीनधारास्थित संस्कृत छात्रावासमा बसेर थप पाठ गरिरहे। त्यही बसाइमा काव्य–रचनाप्रति विशेष रुचि जागृत भयो। पछि बनारस पुगेर संस्कृत मध्यमाको परीक्षा दिए तर सफल भएनन्; यद्यपि ‘सूक्तिसूधा’ र ‘कविताकल्पद्रुम’ जस्ता पत्रिकामा नेपाली र संस्कृत कविता छापिए, र सुन्दरी, माधवी, चन्द्र, चन्द्रिका आदिले उनको लेखनलाई प्रोत्साहन गरे।

जीवनका मोड र साधनापथ

रोजगारी र बाटो खोज्दा उनी बाजे राधाकृष्णसँग तराईको वीरपुर पुगे, काम नपाएपछि आसामतिर भौतारे। सो क्रममा राममणि आ.दी.सँग सम्पर्क बढ्यो र हलन्त बहिष्कार जस्ता भाषिक अभियानमा सहमति बनेको भनाइ छ। पछि दरबारतिर पुगेका राममणिलाई पछ्याउँदै उनी पुनः काठमाडौँ आए। आरम्भमा थम्थमिए पनि राणा शासनअन्तर्गत भीमशमशेरका नातिलाई पढाउने कार्य पाउँदै जीवन कति सहज बन्यो; उनका कविताले प्रभाव पारेर उनी ‘हजुरिया’ दरजासम्म पुगे। जुद्धशमशेर पछि सत्ता परिवर्तन हुँदा त्यो सहज अवस्था फेरि ओझेलियो।

बनारसबाट फर्किएपछि नेपाली कवितामा उनी अझ सक्रिय बने। वि.सं. १९६१ मा पत्नीको निधनले गहिरो घाउ दियो, र १९६१–१९७२ बीच विरक्तता, अभाव र भौंतारिने जीवन अनुभव गरे। १९७२ तिर स्वर्गद्वारी महाप्रभुसँग साक्षात्कार भई संन्यासको सोच परित्याग गरे र कर्मशील जीवन रोजे; त्यसपछि सत्यदेवीसँग विवाह गरे।

कृतित्व र काव्य-दृष्टि

उनको कवितायात्राको आरम्भ वि.सं. १९६१ मा ‘कविता कल्पद्रुम’मा छापिएका कविताबाट देखिन्छ। ‘लालित्य’ (१९६९) ले काव्य–स्वरलाई स्पष्ट पार्‍यो; ‘शोक प्रवाह’ (१९७०), ‘ऋतु विचार’ (१९७३) र ‘बुद्धि विनोद’ (१९७३) ले उनको स्थान दृढ पारे। ‘पिजराको सुगा’, ‘कालमहिमा’, ‘सत्य–सन्देश’, ‘जीवन–चङ्गा’ र ‘गौँथलीको चिरिबिरि’ जस्ता रचनाले लोकप्रियता पाए।

उनी छन्द, शब्द–विन्यास र अर्थ–अनुशासनमा कडाइ गर्ने कवि मानिए। भाषा–लेखनमा अनुशासन चाहिने ठहरबाटै उनले हलन्त बहिष्कारप्रति समर्थन देखाए। आधुनिक चेतनाले परम्परागत काव्याधारलाई रूपान्तर गर्ने उनको अभिप्रायलाई धेरैले परिष्कारवादी धारा भनेर व्याख्या गर्छन्।

प्रकाशन र प्रमुख कृतिहरू

• लालित्य (१९६९)
• शोक प्रवाह (१९७०)
• ऋतु विचार – खण्डकाव्य (१९७३)
• बुद्धि विनोद – खण्डकाव्य (१९७३)
• सत्य–कलि संवाद (१९७६)
• गीताञ्जली (१९८६)
• लक्ष्मीपूजा – नाटक (१९९४)
• त्याग र उदयको युगल प्रकाशन/सन्देश (२००१/२००२)
• अमर ज्योतिको सत्य स्मृति – शोक काव्य (२००८)
• सत्यस्मृति (२००९)
• तरुण तपसी – नव्यकाव्य (२०१०)
• मेरो राम – खण्डकाव्य (२०११)
• अभिज्ञान शाकुन्तल – नाटक (२०१५)
• भर्तृहरि निर्वेद – नाटक (२०२०)
• गङ्गा गौरी – महाकाव्य
• लालित्य (कविता सङ्ग्रह) भाग १, २; गीतासागर; पञ्चतन्त्र (नेपाली अनुवाद) आदि

सम्मान, संस्था र सार्वजनिक मान्यता

वि.सं. २००८ असार २९ मा त्रिभुवनले उनलाई कविशिरोमणि घोषणा गरे र आजीवन आर्थिक भत्ता तोकियो। वि.सं. २०११ मा काठमाडौँमा रथारोहणसहित नागरिक अभिनन्दन गरिएको थियो, जसको संयोजनमा गोपाल पाण्डे ‘असीम’ सक्रिय थिए र लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले छाता ओडाएका थिए भन्ने विवरण पाइन्छ। उनले गोरखा भाषा प्रकाशिनी समिति तथा नेपाल साहित्य परिषद्मा सदस्यका रूपमा सेवा दिए; देवकोटाको पहलमा प्रज्ञा-प्रतिष्ठान/नेपाल एकेडेमीको सदस्यतासमेत प्राप्त भएको कथन भेटिन्छ।

देवकोटा र माधव घिमिरेप्रति उनी सम्मानित थिए; रुचिका लेखकहरूमा कालिदास र मैथिलीशरण गुप्त पर्ने उल्लेख छ। देवकोटाले नै पहिलोपटक उनलाई विशिष्ट विशेषणले सम्बोधन गरेको भनाइ पनि भेटिन्छ।

अन्त्यकाल र निधन

वि.सं. २०२० पछि बायाँ आँखामा मोतिबिन्दुको समस्या देखियो। २०२२ तिर तीर्थयात्राका लागि बनारस जाँदै गर्दा रक्सौलमा अस्वस्थ भई उनलाई रातारात नारायणी नदीतिर ल्याइयो। अन्ततः फागुन ७, शिवरात्रिका दिन देवघाट, भरतपुर (चितवन)मा ८२ वर्षको उमेरमा उनका जीवनयात्राको अन्त्य भयो। वि.सं. २०२६ मा प्रज्ञा प्रतिष्ठानको तर्फबाट त्रिभुवन पुरस्कार मरणोपरान्त प्रदान गरिएको र सरकारी हुलाक टिकट जारी गरिएको दाबी स्रोतमा उल्लिखित छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “लेखनाथ पौड्याल।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5_%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%A1%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). लेखनाथ पौड्याल. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5_%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%A1%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2

@misc{ne_239,
  title = {लेखनाथ पौड्याल},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A5_%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%A1%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}