थारू भाषा

थारू भाषा थारू समुदायद्वारा प्रयोग हुने एक भाषा हो, जसलाई स्रोतहरूमा नेपालको तराई क्षेत्रमा बोलिने प्रमुख भाषामध्ये एक भनेर व्याख्या गरिएको छ। यस भाषाबारे उपलब्ध सामग्रीले यसको भौगोलिक फैलावट, भिन्न रूपहरू र छिमेकी भाषासँगको समानताबारे उल्लेख गर्छ। इन्डो-आर्यन परिवारभित्र यसको ठ्याक्कै वर्गीकरणबारे स्पष्ट सहमति नभएको भनाइ पनि त्यही सामग्रीमा भेटिन्छ।

समुदाय र भौगोलिक विस्तार

यो भाषा मुख्यतः थारू समुदायले प्रयोग गर्ने जनाइएको छ। स्रोतले यसलाई नेपालको तराई क्षेत्रमा बोलिने भाषाको रूपमा वर्णन गर्छ। पश्चिमतर्फ थारू बोल्ने समूहहरू देखिन्छन्, र पूर्वतर्फ चितवन क्षेत्रमा पनि थारू समुदायका बोल्नेहरू उल्लेखित छन्। यसरी, देशको पश्चिमी भूप्रदेशदेखि पूर्वतर्फका केही भागसम्म यसको उपस्थिति रहेकाको संकेत स्रोत सामग्रीले दिन्छ।

नामभेद र उपभाषिक विविधता

उही सामग्रीमा थारूभित्र मानिने केही नाम र रूपहरूको पनि उल्लेख छ। प्रचलित परिभाषामा ‘थारू भाषा’ भनिए पनि, ‘सोनहा’, ‘कठरिया’ र ‘दङ्गौरा’ जस्ता नामहरू त्यहाँ सूचीकृत छन्। त्यस्तै, ‘(मुख्य) कोचीला’ भन्ने नामसमेत जोडिएको छ।

पूर्वतर्फको थारू समुदायबीच चितवनिया थारू भनेर चिनिने रूप बोलिन्छ भन्ने दाबी छ, जुन पश्चिमतर्फ प्रचलित थारू बोलाइहरूभन्दा भिन्न मानिन्छ। यी सबै नाम र भिन्नताले थारूभाषी संसारमा आन्तरिक विविधता रहेको संकेत गर्छन्, यद्यपि ती रूपहरूको आपसी सम्बन्ध कत्तिको नजिक वा टाढा छ भन्ने विषयमा सोही स्रोतमा ठोस स्पष्टता देखिँदैन।

भाषिक सम्बन्ध र वर्गीकरण

थारू भाषाहरूले छिमेकका केही बोलीसँग सतही समानता देखाउने भनिएको छ। तीमध्ये अवधी, मैथिली, बङ्गाली र भोजपुरी जस्ता भाषासँग ध्वनि वा शब्दको तहमा मिल्दोजुल्दोपन उल्लेखित छ। तर यिनीसँगको साम्यतालाई कति गहिरो ऐतिहासिक सम्बन्धले व्याख्या गर्छ, वा भौगोलिक सम्पर्कका कारण उत्पन्न सतही अभिसरण मात्रै हो, ती कुरा प्रस्ट पारिएको देखिँदैन।

इन्डो-आर्यन समूहभित्र यसको निश्चित वर्गीकरणबारे स्रोत सामग्री स्वयं अनिश्चित रहेको बताउँछ। केही वर्णनका आधारमा थारू भाषाहरू इन्डो-आर्यनको सन्दर्भमा सङ्क्रमकालीन वा सीमान्तीय विशेषता राखेको जस्तो देखिने भनाइ राखिएको छ। सोही सामग्रीले केही निश्चित थारू घरपरिवारले प्रयोग गर्ने शब्दकोशमा ‘स्वदेशी’ तहको कुनै पुरानो प्रभाव झल्किने संकेत गरेको छ, जसलाई सम्भवतः चीन–तिब्बती भाषा वा इन्डो-आर्यन बसाइसराइभन्दा अघिल्लो तहसँग जोडेर बुझ्ने प्रयास देखिन्छ।

इतिहास र उत्पत्तिबारे धारणा

थारू भाषाको लिखित इतिहास रहेकाबारे प्रमाण सोही सामग्रीमा नपाइएको र यसलाई धेरै पुरानो मान्ने धारणा प्रस्तुत भएको छ। बौद्ध परम्परा तथा पाली भाषासँग सम्बन्धित रहेको भनाइ पनि राखिएको छ, तर त्यसको परिमाण वा रूपरेखा विस्तृत रूपमा व्याख्यित छैन।

यसको विकास लुम्बिनी–देवदह क्षेत्र तथा प्राचीन शाक्य र कोलीय राज्यहरूसँग गाँसिएको मानिने दाबी पनि देखिन्छ। देवदह वरपर आज पनि थारू समुदायको वासोवास देखिन्छ भन्ने आधारमा त्यस्तो सम्बन्ध जोडिएको छ भनी सोही सामग्रीले संकेत गर्छ।

साहित्यिक परम्परा र संरक्षण

थारू भाषामा कथात्मक रचनाहरूको परम्परा रहेको र प्राचीन किसिमका सामग्री प्रशस्तै भएको भनिएको छ। यस्ता रचनाहरू संकलन गरी संरक्षण गर्ने आवश्यकताबारे बलियो आग्रह सोही सामग्रीमा उजागर भएको छ। यसबाट मौखिक परम्पराको महत्व, र दस्तावेजीकरण अभावका कारण नष्ट हुन सक्ने सांस्कृतिक सम्पदाप्रतिको चिन्ता झल्किन्छ।

सामाजिक–भाषिक टिप्पणी

स्रोतमा थारू मूल भाषाबाट अन्य थारू रूपहरू विकसित भएको दाबी गरिएको छ, र थारू भाषामा पुरानो मौलिकता अझै बाँकी रहेको भनिएको छ। यसै सन्दर्भमा पश्चिमी क्षेत्रका समुदायहरूसँग जोडिएको राणा थारू अलग पहिचानतर्फ गएको उल्लेख पनि भेटिन्छ। यिनीजस्ता दाबीहरू प्रस्तुत हुँदा, वर्गीकरण र इतिहाससम्बन्धी निष्कर्षहरूबारे अझ व्यवस्थित अध्ययन आवश्यक देखिन्छ भन्ने संकेत सोही सामग्रीले दिन्छ।

समग्रमा, थारू भाषाका रूपहरूबीच पारस्परिक सम्बन्ध, इन्डो-आर्यन भित्रको अवस्थिति, र स्थानीय ‘स्वदेशी’ तहको सम्भावित प्रभावबारे सामग्री स्वयम् सावध रहँदै प्रस्तुत हुन्छ। पश्चिम–पूर्व भिन्नता, छिमेकी भाषासँगको समानता, र लिखित इतिहासको अभावजस्ता पक्षहरू यस भाषाको समकालीन अध्ययनका प्रमुख मुद्दा बनेर आउँछन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “थारू भाषा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%82_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). थारू भाषा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%82_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE

@misc{ne_227,
  title = {थारू भाषा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%82_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}