नेपाली भाषा

नेपाली भाषा आर्य भाषा परिवारको एक प्रमुख शाखा हो, जसको प्रयोग हिमालय केन्द्रित भूभागमा व्यापक छ। यो नेपाल राज्यको कामकाज, शिक्षा र सञ्चारको मूल भाषा बनेको छ र अन्तरसम्पर्कका लागि पनि प्रयोग गरिन्छ। भारतको सिक्किम र पश्चिम बङ्गालअन्तर्गतको गोर्खाल्यान्ड क्षेत्रमा यसलाई आधिकारिक हैसियत प्राप्त छ, र विभिन्न उत्तर–पूर्वी भारतीय राज्यहरूमा उल्लेखनीय भाषिक समुदायहरू छन्। भुटानमा करिब चौथाइ जनसंख्या यस भाषा बोल्छ, भने म्यानमारसहित विश्वभरका प्रवासी नेपालीहरूद्वारा यो सञ्चालित छ।

उत्पत्ति र वर्गीकरण

नेपालीलाई आर्य भाषा परिवारको उत्तरी क्षेत्रअन्तर्गतको पूर्वी पहाडी समूहमा राखिन्छ। भाषिक उत्पत्ति १०–१४औँ शताब्दीबीचको खस राज्यसँग सम्बन्धित मानिन्छ, विशेषतः सिन्जा उपत्यका वरपरबाट यसको प्रचलन फैलिएको भनिन्छ। प्रारम्भिक शिलालेखमध्ये दुल्लुस्थित अभिलेख राजा भूपाल दामुपालको शासनकालतर्फ सङ्केत गर्ने, करिब ९८१ ईस्वी आसपासको मानिन्छ।

संस्थागत विकास १६औँ शताब्दीमा गोरखा राज्यको सुदृढीकरणसँगै सुरु भएको मानिन्छ। नेपाली संस्कृत, प्राकृत र अपभ्रंश परम्पराबाट विकसित भई, पछि अवधी, भोजपुरी, ब्रज र मैथिली जस्ता भाषाबाट पनि प्रभाव ग्रहण गरेको बताइन्छ। कर्णाली–भेरी–सेती क्षेत्रबाट पूर्वतर्फको विस्तार र बाइँसे–चौबिसे राज्यहरूको प्रसङ्गमा नेपालीको प्रचलन क्रमशः मजबुत भयो। काठमाडौँ उपत्यकामा लक्ष्मीनरसिंह मल्ल र प्रताप मल्लका समयका शिलालेखहरू यस भाषिक उपस्थितिको वृद्धि दर्शाउँछन्।

भौगोलिक वितरण र बोल्नेहरू

नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना (२०६८) अनुसार ४४.६% जनसंख्या नेपालीलाई पहिलो भाषाका रूपमा र ३२.८% ले दोस्रो भाषाका रूपमा बोल्छन्। देशभित्र करिब १२,३००,००० जना वक्ता सूचीकृत छन्, र पहिलो तथा दोस्रो भाषाका रूपमा कूल करिब २०,२५०,९५२ जनाले प्रयोग गर्ने तथ्याङ्क दर्ता छ। भारतीय जनगणना (२०११) ले भारतभित्र २,९२६,१६८ नेपाली भाषी देखाएको छ।

भारतमा असम, अरुणाचल प्रदेश, मणिपुर, मेघालय, मिजोरम, हिमाचल प्रदेश र उत्तराखण्ड लगायतका राज्यहरूमा उल्लेखनीय समुदायहरू बसेका छन्। भुटानमा बोल्नेहरूलाई प्रायः ल्होत्साम्पा भनिन्छ, तर त्यहाँ यस भाषालाई आधिकारिक मान्यता छैन। म्यानमारका बर्मेली नेपाली तथा मध्यपूर्व, ब्रुनाइ र अस्ट्रेलियासहितका प्रवासी समाजमा पनि नेपालीको प्रयोग पाइन्छ।

आधिकारिक स्थिति

नेपालको संविधान अनुसार, देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली सरकारी कामकाजको भाषा हो, र मातृभाषाका रूपमा बोलिने सबै भाषाहरू राष्ट्रभाषा मानिन्छन्। प्रदेशहरूले बहुसङ्ख्यकद्वारा बोलिने अन्य राष्ट्रभाषालाई पनि प्रदेशीय कामकाजको भाषा तोक्न सक्छन्, र भाषासम्बन्धी थप व्यवस्था भाषा आयोगको सिफारिसमा निर्धारण हुने भनिएको छ।

भारतमा अगस्ट १९९२ मा भारतीय संविधानको आठौँ अनुसूचीमा नेपाली समावेश गरियो। सिक्किम आधिकारिक भाषा ऐन, १९७७ मार्फत सिक्किममा र पश्चिम बङ्गाल सरकारले १९६१ मा दार्जिलिङ, कालिम्पोङ र खरसाङमा नेपालीलाई औपचारिक मान्यता दियो। गोर्खाल्यान्ड क्षेत्रीय प्रशासनमा पनि यस भाषाको आधिकारिक भूमिका निर्दिष्ट छ। भुटानमा करिब एक चौथाइ जनसंख्या बोल्ने भए तापनि, नेपालीले त्यहाँ औपचारिक दर्जा पाएको छैन।

लिपि र ध्वनिविज्ञान

नेपाली देवनागरी लिपिमा लेखिन्छ। पारम्परिक वर्णमालामा करिब १२ स्वरवर्ण र ३६ व्यञ्जनवर्ण मानिन्छन्। ध्वन्यात्मक संरचनातर्फ, ६ मौखिक र ५ नासिकिकरणसहित ११वटा स्वर स्वनिम र करिब ३०वटा मौखिक व्यञ्जन स्वनिम वर्णित छन्।

व्याकरण र शैलीगत तह

वाक्य संरचनामा विषय–वस्तु–क्रिया क्रम प्रबल छ, यद्यपि शब्दक्रम केही हदसम्म लचिलो रहन्छ। सम्मानसूचक प्रयोगका तीन प्रमुख तह (निम्न, मध्यम, उच्च) प्रचलित छन्, र राजपरिवार सन्दर्भका लागि पृथक् उच्च तह पनि इतिहासमा प्रयोग भएको थियो। पुराना हिन्द–आर्य भाषाहरूको जटिल अवनयन प्रणाली सरल हुँदै गएको र अर्थ व्यक्त गर्न परिभाषिक निर्माणहरूमाथि बढी निर्भरता बढेको देखिन्छ।

साहित्यिक विकास

मध्य नेपाली चरणमा गोरखाका राजा राम शाहको कालखण्डतिर लेखिएको “राम शाहको जीवनी” जस्ता कृतिहरू उल्लेखनीय मानिन्छन्। पृथ्वीनारायण शाहको ‘दिव्योपदेश’ नेपाली निबन्ध परम्पराको आरम्भिक कृति ठानिन्छ। यस अवधिमा लेखनमा केही मानकीकरण भए, जस्तै ‘करी’ प्रकारका रूप ‘गारी’तर्फ रूपान्तरित गर्ने वा ‘हुने’ रूपलाई ‘हुन्छ’सँग मिलाएर प्रचलनमा ल्याउने प्रयासहरू।

भानुभक्त आचार्यको ‘भानुभक्त रामायण’ नेपाली काव्य परम्परामा मोडबिन्दु सावित भई, सांस्कृतिक तथा भाषिक एकीकरणतर्फ प्रभावकारी मानिन्छ। आधुनिक काल २०औँ शताब्दीको शुरुमा तीव्र रूपमा विकसित भयो। राणा वंशका शासनकालमा गोरखापत्र र ‘गोरखा भाषा प्रकाशन समिति’ जस्ता संस्थागत पहल भए। पछि १९५७ मा नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान स्थापना भई साहित्य, संस्कृति, कला र विज्ञानको प्रवर्द्धनमा भूमिका निर्वाह गर्‍यो। लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको ‘मुनामदन’ आधुनिक नेपाली साहित्यको शिखर उपलब्धिमध्ये एक मानिन्छ।

नामकरण र बोलीभाषा

समुदाय र कालान्तरअनुसार नेपालीलाई खस कुरा/खस भाषा, सिञ्जाली, पर्वते, गोर्खा/गोर्खाली र नेपाली जस्ता नामले चिनिएको पाइन्छ। गोरखा राज्यबाट एकीकरणको प्रक्रियापछि गोर्खाली उपनाम प्रचलनमा आयो, र पहाडी क्षेत्रमा व्यापक प्रयोगका कारण पर्वते नाम पनि चलनचल्तीमा रह्यो। खस समुदायसँगको ऐतिहासिक सम्बन्धले आरम्भिक नामावलीलाई रूप दिएको देखिन्छ।

बोली र रूपान्तर

• औपचारिक नेपाली
• पूर्वेली नेपाली
• सिम्ताल नेपाली
• भारतीय नेपाली
• बर्मेली नेपाली
• भुटानी नेपाली
• कर्णाली नेपाली
• नेपाली आधारका गैर–मातृभाषी रूप: मेटी भाषासहित

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाली भाषा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाली भाषा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE

@misc{ne_222,
  title = {नेपाली भाषा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}