लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका बहुमुखी स्रष्टा र ‘महाकवि’का नामले चिनिन्छन्। उनको जन्म वि.सं. १९६६ कार्तिक २७ गते तिहारको लक्ष्मीपूजाका दिन काठमाडौँको डिल्लीबजारमा भयो। कविता, आख्यान, नाटक र निबन्ध गरी चारै विधामा सक्रिय उनी विशेषतः मुनामदनका कारण व्यापक चर्चामा आए। वि.सं. २०१६ भाद्र २९ मा पचास वर्षको उमेरमा उनको देहावसान भयो।

जीवन र शिक्षा

देवकोटा पण्डित तीलमाधव देवकोटा र अमर राज्यलक्ष्मी देवीका तेस्रो सन्तान थिए। न्वारानको नाम तीर्थमाधव राखिए पनि पछि लक्ष्मीपूजाको दिन जन्मेको सन्दर्भमा लक्ष्मीप्रसाद प्रचलित भयो। पहिलो औपचारिक शिक्षा उनले दरबार हाई स्कुलबाट सुरु गरे। संस्कृत व्याकरण र अङ्ग्रेजी दुवै पढ्दै उनले सानैमा कविता लेखन आरम्भ गरे र विद्यालयमै उदीयमान कवि भनेर चिनेए।

उच्च अध्ययनका लागि सन् १९२५ मा उनी त्रि–चन्द्र कलेजमा विज्ञान पढ्न भर्ना भए। प्रमाणपत्र तह पूरा गरेपछि मानविकीमा सर्दै सन् १९२९ मा स्नातक समाप्त गरे। सन् १९३१ मा छात्रवृत्तिमा पटना पुगेका उनले अङ्ग्रेजीमा स्नातकोत्तर पढ्ने आशा गरे तर स्थान नपाएपछि कानून पढ्न थाले। पारिवारिक आर्थिक कठिनाइका कारण उच्च शिक्षा पूरा गर्ने चाहना अधुरो रह्यो।

साहित्यिक कृतित्व र प्रवृत्ति

देवकोटाले सानै उमेरदेखि लेखन यात्रा अघि बढाए। उनले महाकाव्य, खण्डकाव्य, वर्णनात्मक कविताहरू, कथाहरू, नाटक, निबन्ध, गीत र समालोचना लेखे। उनका निबन्धहरू काव्यात्मक शैली र विषयवस्तुका कारण विशेष प्रशंसित मानिन्छन्। आधुनिक नेपाली भाषामा रोमान्टिक प्रवृत्ति सुदृढ पार्दै उनले महाकाव्य लेखनलाई नयाँ धारमा उभ्याए। नेपालमै जन्मेका लेखकहरूभित्र महाकाव्य–परम्परा अघि बढाउने आरम्भकर्तामध्ये उनी महत्वपूर्ण ठहरिन्छन्।

तीव्र सर्जन–क्षमताका कारण उनले शाकुन्तल जस्तो महाकाव्य तीन महिनामै लेखे, सुलोचना दस दिनमा र कुञ्जिनी खण्डकाव्य एक रातमै सिध्याएको उल्लेख पाइन्छ। सन् १९४५ मा प्रकाशित शाकुन्तल कालिदासको अभिज्ञानशाकुन्तलमबाट रूपान्तरित कृति हो, जसले उनको संस्कृतज्ञान र शब्द–सम्पदाको दुरुस्ती प्रदर्शन गर्छ।

‘मुनामदन’ र स्रोत–प्रेरणा

देवकोटाको सर्वाधिक लोकप्रिय कृति मुनामदन वि.सं. १९९३ मा लिखित दीर्घ आख्यानात्मक खण्डकाव्य हो। उनले नेपाल भाषाको ‘जि वया ल लछी मदुनी’ नामक करुण–गानबाट कथाभूमिका र सन्देश ग्रहण गरेका थिए। प्रचलित झ्याउरे भाकामा रचना गरिएको यो कृति तत्कालीन राणा शासकबाट पनि स्वीकृतिलाभ गरेको भनिन्छ।

मुनामदनले यात्राको विघ्न, वियोगको संवेदना र मृत्यु–पीडाका आयामलाई साधारण जनजीवनसँग गाँसेर पेश गर्छ। यसमा जात–पातभन्दा मानवताको मूल्य उच्च छ भन्ने दृष्टि प्रखर रूपमा प्रकट हुन्छ। यो कृति दीर्घकालीन रूपमा व्यापक पाठकीयता पाएको र चीनी भाषामा अनुवाद भई सकारात्मक स्वीकारोक्ति पाएको उल्लेख मिळ्छ। सन् २००३ मा मुनामदनकै कथामा आधारित नेपाली चलचित्र ७६औँ एकेडेमी पुरस्कारको विदेशी भाषा फिल्मतर्फ आधिकारिक प्रवेश भयो।

विषय, शैली र प्रतिनिधि कविताहरू

सन् १९३९ तिर उनले पाँच महिना मानसिक शरणमा बसेको अनुभवबाट प्रेरित भई ‘पागल’ शीर्षक मुक्तक लेखे, जसमा असामान्य संवेदना र अनुभूतिलाई काव्यात्मक ध्वनिमा प्रकट गरिएको छ। उनको ‘भिखारी’ कवितामा मानव–दुःख प्रतिको सहानुभूति केन्द्रीय छ, र अङ्ग्रेजी रोमान्टिक कवि वर्ड्सवर्थको स्मरणयोग्य प्रभाव देखिन्छ। ‘वन’ जस्ता कविताहरूले प्रकृति र मानवतामा उनको गहिरो आस्था उद्घाटित गर्छन्।

राजनीतिक संलग्नता र ‘लाइब्रेरी पर्व’

देवकोटा कुनै दलमा औपचारिक रूपमा सक्रिय नभए पनि उनका कवितामा राणा शासनविरुद्धको स्वर मुखरित छ। वाराणसीमा स्वनिर्वासनका वर्षहरूमा उनले नेपाली कांग्रेसको ‘युगवाणी’ पत्रिकाको सम्पादन गरे, जसका बीचमा उनको सम्पत्ति राज्यद्वारा जफत गरिएको थियो।

महेंद्रबहालमा सार्वजनिक पुस्तकालय स्थापना गर्ने युवाहरूको अभियानलाई लिएर वि.सं. १९८७ वैशाखमा ‘लाइब्रेरी पर्व’ नामले चिनिएको मुद्दा चल्यो। त्यसमध्ये सिद्धिचरण श्रेष्ठ र कृष्णप्रसाद कोइरालासँगै देवकोटालाई रु. १०० जरिवाना र १२ वर्ष जनस्तरका क्रियाकलाप नगर्ने कागज गराई छाडिएको थियो। यो घटनाले भीमशमशेरको अनुदार छवि सार्वजनिक रूपमा देखायो।

सल्लाहकार सभा, शैक्षिक संस्था र मन्त्रीकाल

वि.सं. २००८ मा राजा त्रिभुवनले देवकोटालाई नेपाल सल्लाहकार समिति (सभा) सदस्यमा मनोनयन गरेका थिए। सो सभाको अध्यक्षताका लागि भएको मतदानमा कृष्णप्रसाद भट्टराई ४० मतले विजयी र देवकोटा १४ मतसहित पराजित भए। उनी पुनः सल्लाहकार सभामा बुद्धिजीवी प्रतिनिधि बने र विपक्षी नेताको भूमिकामा मातृकाप्रसाद कोइरालाको बजेटमाथि कठोर आलोचना प्रस्तुत गरे, जसपश्चात सरकार विघटनसम्म पुगेको उल्लेख छ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय स्थापना प्रक्रियामा उनी समिति सदस्य रहे र प्रारूप तयार पार्नमा सहभागी भए। पछि उनी नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानका सदस्य पनि बने। के. आई. सिंहको मन्त्रिपरिषद्मा उनी शिक्षा तथा स्वायत्त शासनमन्त्री नियुक्त भए। करिब ११० दिनको कार्यकालमा उनले देशभरका विद्यालय–महाविद्यालयमा नेपाली भाषामा पढाइ हुने व्यवस्था मिलाए। शिक्षामन्त्री हुँदा मन्त्रालयको ठेगाना नचिनेर सत्यमोहन जोशीले उनलाई लगेको प्रसंग पनि चर्चित छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिता र विवाद

सन् १९५८ अक्टोबरमा उज्बेकिस्तानको राजधानी तास्केन्दमा भएको अफ्रिकी–एसियाली लेखक सम्मेलनमा उनले नेपाली मण्डलको नेतृत्व गरे। उनी र माधवप्रसाद घिमिरे नयाँदिल्ली हुँदै पुगेका थिए। सरकारले स्वीकृति दिएको तर राजाबाट छुट्टै स्वीकृति नलिए को प्रसंगले पछ्यौरामा विवाद उत्पन्न भएको उल्लेख पाइन्छ।

मान्यता र विरासत

देवकोटालाई नेपाली साहित्यमा ‘महाकवि’को उपाधि व्यापक रूपमा सम्बोधन गरिएको छ। भारतीय विद्वान् राहुल साङ्कृत्यायनले उनलाई बुद्धपछिका उत्कृष्ठ मानव–अवतारमध्ये एक भनी प्रशंसा गरेका थिए, र समकालीन हिन्दी कविहरूसँग तुलनात्मक स्थान दिए। उनी चौध भाषामा दखल राख्थे भनी भनिएको छ र नौ भाषामा लेखिएका कविताहरू ‘शारदा’ मासिकमार्फत परिचित भए।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE

@misc{ne_237,
  title = {लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}