लुम्बिनी प्रदेश

लुम्बिनी प्रदेश नेपालको संघीय व्यवस्थाअन्तर्गत स्थापित प्रशासनिक इकाइ हो, जसको गठन २०७२ असोज ३ मा संविधान लागू भएपछि सम्पन्न भयो। यस प्रदेशको जनसङ्ख्यात्मक हैसियत देशभर चौथो र भौगोलिक विस्तारका आधारमा तेस्रो स्थानमा पर्छ। उत्तरतर्फ गण्डकी प्रदेश र कर्णाली प्रदेश, पश्चिममा सुदूरपश्चिम प्रदेश, तथा दक्षिणतर्फ भारतका उत्तर प्रदेश र बिहार यसका छिमेकी हुन्। अन्तर्राष्ट्रिय सीमाको सन्दर्भमा, यो ती दुई नेपाली प्रदेशमध्ये एक हो जसको बाह्य सिमाना केवल भारतसँग जोडिन्छ। राजधानी देउखुरी शहर प्रदेशको भौगोलिक केन्द्र नजिक अवस्थित मानिन्छ।

स्थापना र नामकरण

संघीय पुनर्संरचनापछि यो प्रदेश प्रारम्भमा “प्रदेश नं ५” नामले चिनिन्थ्यो। प्रदेशको स्थायी नाम “लुम्बिनी प्रदेश” बनाउने प्रस्ताव २०२० अक्टोबरमा प्रदेश सभाले स्वीकृत गरी कार्यान्वयनमा ल्यायो। राजधानीका रुपमा दाङ जिल्लाको देउखुरी चयन गरिएको हो। “लुम्बिनी” नामको आधार गौतम बुद्ध जन्मिएको पवित्र तीर्थस्थल लुम्बिनी हो, जसैको नामबाट प्रदेशको परिचय औपचारिक भयो।

भौगोलिक अवस्थिति र सिमाना

यो प्रदेश देशको मध्य–पश्चिम भूभागमा पर्छ र २२,२८८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र ओगट्छ, जुन नेपालको कूल क्षेत्रफलको १५.१ प्रतिशत बराबर हो। उत्तर भाग पहाडी शृङ्खलाले घेरिएको छ भने दक्षिणपट्टि गङ्गा तटीय मैदानी भू–आकृति विद्यमान छ। पूर्वी किनाराको परिसीमा काली गण्डकी नदीले निर्धारण गर्दछ। उत्तर–दक्षिण दूरी करिब १५० किलोमिटर र पूर्व–पश्चिम अधिकतम चौडाइ करिब ३०० किलोमिटर वर्णित छ।

भूरूप र जलस्रोत

उत्तरी भागबाट दक्षिणतर्फ जाँदा प्रदेशलाई पाँच प्रमुख भूरूपी क्षेत्रमा राखिन्छ: उच्च हिमालय (३.१%), उच्च हिमाल (९.१%), मध्य पहाड (३२.२%), सिवालिक क्षेत्र (२७.९%) र तराई क्षेत्र (२७.६%)। यसका जिल्लामध्ये एक मात्र हिमाली जिल्ला पूर्वी रुकुम जिल्ला हो, जहाँ धौलागिरी हिमशृङ्खलासँग सम्बन्धित भू–भाग पर्दछ।

मुख्य नदी तटहरू प्रदेशका जीवनरेखा मानिन्छन्। कर्णाली नदी, पूर्वी राप्ती नदी, बबई नदी, गण्डकी नदी र तिनाउ नदी जस्ता जलस्रोत निरन्तर बहावका कारण उपयोगी मानिन्छन्। यी नदीहरूले जलविद्युत् उत्पादन र बहावअनुसार सिँचाइका सम्भावनालाई आधार दिन्छन्।

जलवायु

लुम्बिनीको हावापानी प्रायः उप–उष्णकटिबन्धीय प्रकृतिको हुन्छ। शिशिर मुख्यतः पौष–माघतिर केन्द्रित छ। फागुनदेखि जेठसम्म गर्मीको प्रभाव बढी देखिन्छ। असारदेखि भदौसम्म मनसुनी वर्षा हुने गर्छ भने असोज–मंसिर अवधिमा हेमन्त ऋतु अनुभव गरिन्छ।

प्रशासनिक संरचना

प्रदेश १२ जिल्लामा बाँडिएको छ। जिल्ला प्रशासन संयन्त्रमा जिल्ला समन्वय समितिका प्रमुख र प्रमुख जिल्ला अधिकारीद्वारा समन्वय तथा प्रशासनिक व्यवस्थापन गरिन्छ। स्थानीय तहको संख्या १०९ छ, जसमा ४ उप–महानगरपालिका, ३२ नगरपालिका र ७३ गाउँपालिका समावेश छन्। प्रशासनिक पुनर्संरचनापछि नवलपरासी र रुकुम जिल्लाको विभाजन गरी क्रमशः परासी (नवलपरासी बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) र नवलपुर, तथा पूर्वी रुकुम र पश्चिमी रुकुम अलग–अलग बनाएका थिए।

प्रमुख शहरी केन्द्र

यस प्रदेशका महत्त्वपूर्ण शहरी केन्द्रहरूमा रूपन्देही जिल्लाको बुटवल र सिद्धार्थनगर, बाँके जिल्लाको नेपालगञ्ज, पाल्पा जिल्लाको तानसेन, तथा दाङ जिल्लाका घोराही र तुलसीपुर समावेश छन्। यी सहरहरूले प्रशासन, उद्योग–व्यापार र आवागमनको सञ्जालमा अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्छन्।

जिल्लाहरू

लुम्बिनी प्रदेशका १२ जिल्ला निम्नानुसार छन्:

• नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)
• रूपन्देही जिल्ला
• कपिलबस्तु जिल्ला
• पाल्पा जिल्ला
• अर्घाखाँची जिल्ला
• गुल्मी जिल्ला
• पूर्वी रुकुम जिल्ला
• रोल्पा जिल्ला
• प्यूठान जिल्ला
• दाङ जिल्ला
• बाँके जिल्ला
• बर्दिया जिल्ला

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “लुम्बिनी प्रदेश।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). लुम्बिनी प्रदेश. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6

@misc{ne_23,
  title = {लुम्बिनी प्रदेश},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}