सुदूरपश्चिम प्रदेश

सुदूरपश्चिम प्रदेश नेपालको नवीन संघीय ढाँचा कार्यान्वयनसँगै ३ असोज २०७२ मा स्थापित प्रशासनिक प्रदेश हो। यस प्रदेशको सीमाना उत्तरमा तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र (चीन), पूर्वमा कर्णाली प्रदेश र लुम्बिनी प्रदेश, तथा पश्चिम र दक्षिणतिर क्रमशः उत्तराखण्ड र उत्तर प्रदेश (भारत) परेका छन्। यसले १९,५३९ वर्ग किलोमिटर भूभाग समेट्छ, जुन देशको कुल क्षेत्रफलको करिब १३.२२ प्रतिशत बराबर मानिन्छ। आरम्भमा ‘प्रदेश नम्बर ७’ का नामले चिनिएको यस प्रदेशलाई २०७५ असोजमा सुदूरपश्चिम प्रदेश नाम औपचारिक रूपमा स्वीकृत गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

स्थापना र नामकरण

नेपालको नयाँ शासन व्यवस्थाले संघीय ढाँचा अंगीकार गरेपछि यो प्रदेश ३ असोज २०७२ मा अङ्कित संविधानद्वारा सिर्जना भयो। प्रारम्भिक चरणमा ‘प्रदेश नम्बर ७’ को संज्ञा प्रयोग भए पनि, नवनिर्वाचित प्रदेशसभाले २०७५ असोजमा ‘सुदूरपश्चिम प्रदेश’ नाम अख्तियार गर्‍यो। त्यही समय २०७५ असोज १२ गतेको मतदानबाट गोदावरीलाई राजधानी घोषणा गरिएको थियो, यद्यपि स्रोतमा धनगढीलाई तत्कालीन अस्थायी राजधानीका रूपमा पनि उल्लेख गरिएको छ; यसबारे स्रोत सामग्रीहरूको प्रस्तुतीकरणमा फरक देखिन्छ।

भौगोलिक अवस्था

यो प्रदेश नेपालको अत्यन्त पश्चिमपट्टि अवस्थित छ र यसको भूभाग हिमाल, पहाड र तराईमा विभाजित छ। कुल क्षेत्रफलमध्ये हिमाली भाग ७,९३२.८३४ वर्ग किमी (४०.६०%), पहाडी भाग ६,७४८.७७०६ वर्ग किमी (३४.५४%) र तराई ४,८५७.३९५४ वर्ग किमी (२४.८६%) रहेको विवरण दिइन्छ। पूर्वीय किनारमा कर्णाली नदी, केन्द्रीय भागमा सेती नदी र पश्चिमतर्फ महाकाली नदी बग्छन्। प्रदेशको प्रत्यक्ष प्रशासनबाहेक नेपालले कालापानी-लिम्पियाधुरा क्षेत्र सम्बद्ध भूभागमाथि दाबी गरेको उल्लेख छ, जसलाई समेट्दा प्रदेशको क्षेत्रफल १९,९९९.२८ वर्ग किमी हुने सरकारी दाबी उद्धृत गरिएको छ।

हिमाल, नदी र भू-आकृति

हिमाली भागमा थुप्रै शिखरहरू अवस्थित छन्। उल्लेखित प्रमुख शिखरहरूमा अपी (७,१३२ मि.), साइपाल, बोबये चुली (६,८०८ मि.), नाम्पा (६,७५५ मि.), ओम पर्वत (५,५९० मि.) र जेठी बहुरानी (६,८५० मि.) पर्दछन्। साइपालको उचाइबारे स्रोतहरूमा ७,०२५ मि. र ७,०३१ मि. दुवै अंकित भेटिन्छन्, जसले तथ्याङ्कमा अलि मतभेद देखाउँछ। यी शृङ्खलाहरू बीच प्रदेशका मुख्य नदी तटीय उपत्यकाहरू गठन भएको देखिन्छ, जसले उत्तर–दक्षिण भौगोलिक सङ्क्रमण स्पष्ट पार्छ।

इतिहास

आजको सुदूरपश्चिमका केही भूभाग ऐतिहासिक डोटी राज्यसँग गाँसिएका थिए, जसको उदय १३औँ शताब्दी तिर कत्युरी सत्ता पतनपश्चात् भएको भनिन्छ। कत्युरी राज्य विघटनपछि आठ पृथक् एकाइ बनेका मध्ये डोटी एक थियो। पश्चिममा रामगङ्गादेखि पूर्वमा कर्णालीसम्मको क्षेत्रमा रैका वंशको अधिराज्य स्थापित भएको उल्लेख पाइन्छ। कञ्चनपुर जिल्लास्थित ‘ब्रह्मदेव मण्डी’ कत्युरी राजा ब्रह्मा देवसँग सम्बन्धित मानिएको छ, र निरञ्जन मल्ल देवलाई डोटी राज्यको संस्थापकका रूपमा स्मरण गरिएको छ।

१६औँ शताब्दीमा अकबरको शासनकालतिर मुगल साम्राज्यका लखनऊस्थित सेनापति हुसेन खानद्वारा अजयमेरु (आजको डडेल्धुरा जिल्ला भित्र) माथि आक्रमण प्रयास भएको विवरण अब्द अल-कादिर बदायुनीले लेखेको उल्लेख छ; त्यो प्रयास असफल भएको भनिन्छ। पछि, १७९० ईस्वीमा राजा दीप शाही नेपालबाट निष्कासित भएपछि अवधको तराई पुगेका र खैरगढ-सिङ्घाई राज्य खैरिगढ (आजको लखिमपुर खेरी जिल्ला) क्षेत्रमा स्थापना गरेको विवरण उद्धृत छ।

प्रशासन र शासन

यस प्रदेशमा प्रदेश प्रमुख राज्याध्यक्षको भूमिकामा रहन्छन् र कार्यपालिकाको नेतृत्व मुख्यमन्त्रीले गर्छन्। स्रोतअनुसार, तत्कालीन प्रदेश प्रमुख गङ्गाप्रसाद यादव, मुख्यमन्त्री कमलबहादुर शाह र दिपायल उच्च अदालतका प्रमुख न्यायाधीश नजिर मियाँ रहेका थिए। प्रदेशमा एकसदनीय प्रदेशसभा व्यवस्था छ; कार्यकाल पाँच वर्षको तोकिएको छ। प्रदेशसभाका लागि ५३ वटा प्रदेश निर्वाचन क्षेत्र र संघीय तहमाथि प्रतिनिधि सभा हेतु १६ क्षेत्र रहेका छन्। प्रदेशसभाको बैठक स्थल अस्थायी रूपमा धनगढीस्थित जिल्ला समन्वय समितिको भवन प्रयोग हुने उल्लेख छ।

प्रशासनिक विभाजन र सहरहरू

सुदूरपश्चिम प्रदेश नौ जिल्लामा विभाजित छ। भौगोलिक दृष्टिले कैलाली जिल्ला र कञ्चनपुर जिल्ला तराई, डोटी, डडेल्धुरा, अछाम र बैतडी पहाड, र दार्चुला, बझाङ र बाजुरा हिमाली भागमा पर्छन्। स्थानीय तह संरचनामा १ उप-महानगरपालिका, ३३ नगरपालिका र ५४ गाउँपालिका समावेश छन्। प्रदेशको स्थायी राजधानीका रूपमा गोदावरी घोषणा गरिएको भए पनि, अस्थायी अभ्यासस्थलका रूपमा धनगढी उल्लेखित छ। प्रदेशका प्रमुख शहरी केन्द्रहरूमा धनगढी, भीमदत्त नगरपालिका (महेन्द्रनगर) र टीकापुर पर्दछन्।

जनसाङ्ख्यिकी र भाषा

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, प्रदेशको जनसङ्ख्या २,६९४,७८३ थियो। पाँच वर्ष मुनिका बालबालिका ८.८७ प्रतिशत, साक्षरता दर ७६.२३ प्रतिशत, र प्रति १००० पुरुषमा १११७ महिला रहेको विवरण दिइन्छ। जातीय संरचनामा क्षेत्री समुदायको वर्चस्व उल्लेख गरिएको छ; साथै बाहुन, कामी, ठकुरीको उपस्थिति महत्त्वपूर्ण छ। समतलीय भागमा थारू समुदाय ऐतिहासिक रूपमा प्रमुख भए पनि हाल दुई तराई जिल्लामा पहाडी मूलका जनसङ्ख्या बहुमतमा पुगेको भनिन्छ।

भाषिक दृष्टिले, नेपालीसँग नजिकका विभिन्न भाषिक रूप व्यापक छन्। पूर्वतर्फका बाजुरेली र अछामी भाषिक रूप खस भाषासँग नजिक मानिन्छन्। प्रदेशको मध्य भागमा डोटेली व्यापक छ, जसको प्रयोग भारतीय सीमातर्फको कुमाउँनीसँग क्रमिक नजिकतामा देखिन्छ। सन् १९५० तिरका दशकसम्म तराईमा थारू भाषाको वर्चस्व रहेको, पछि बसाइँसराइसँगै भाषिक परिदृश्य रूपान्तरित भएको उल्लेख पाइन्छ। स्थानीय थारू भाषाहरू नेपाली र सीमापारको हिन्दी (खादी बोली र अवधी) को प्रभावमा परेको भनाइ उद्धृत छ। नेपालको भाषा आयोगले डोट्याली र थारूलाई प्रदेशका सरकारी कामकाजका भाषा रूपमा सिफारिस गरेको छ, र क्षेत्रविशेष/उद्देश्यका लागि बैताडेली, अछामी र बझाङ्गीलाई थप रूपमा सिफारिस गरेको जनाएको स्रोतमा उल्लेख छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सुदूरपश्चिम प्रदेश।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सुदूरपश्चिम प्रदेश. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6

@misc{ne_25,
  title = {सुदूरपश्चिम प्रदेश},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}