पूर्वी रुकुम जिल्ला

पूर्वी रुकुम जिल्ला नेपालका हिमाली भेगमध्ये पर्ने र लुम्बिनी प्रदेशको एउटै हिमाली जिल्ला हो। यस जिल्लाले ढोरपाटन शिकार आरक्षको साठ्ठी प्रतिशतभन्दा बढी भूभाग समेट्छ र यसको सबैभन्दा अग्लो शिखर पुथा हिउँचुली ७,२४६ मिटरमा अवस्थित छ। नेपाल सरकारले यो जिल्लालाई उत्कृष्ट यात्रा गन्तव्यको सूचीमा समावेश गरेको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. २०५२–२०६२ को माओवादी जनयुद्धमा यो क्षेत्र गतिविधिको केन्द्र बनेको थियो।

भौगोलिक अवस्थिति र सीमा

जिल्ला करिब २८°२८′–२९°००′ उत्तरी अक्षांश र ८२°३५′–८३°१०′ पूर्वी देशान्तरबीच रहेको छ। अधिकतम उचाइ ७,२४६ मिटर पुग्ने यो क्षेत्र लुम्बिनी प्रदेशको उत्तरी छेउमा पर्छ। सीमाहरू पूर्वतर्फ बाग्लुङ जिल्ला र म्याग्दी जिल्ला, पश्चिमतर्फ रुकुम (पश्चिम), उत्तरतर्फ डोल्पा जिल्ला र दक्षिणतर्फ रोल्पा जिल्लासँग जोडिन्छन्। जिल्लाको क्षेत्रफलबारे स्रोतहरूमा फरक तथ्य प्रस्तुत छन्—१,६६३ वर्ग किमी वा १,१६१.१३ वर्ग किमी उल्लेख गरिएको पाइन्छ।

प्राकृतिक बनावट र जलवायु

पूर्वी रुकुममा समशितोष्णदेखि शितोष्ण जलवायु पाइन्छ। वार्षिक औसत वर्षा करिब १,८००–२,६०० मिलिमिटर र तापक्रम लगभग ०.२–३४ डिग्री सेल्सियस दायरा भित्र रहने उल्लेख छ। जिल्लाभर ५२ भन्दा धेरै ताल र ५३ वटा डाँडाले भू–आकृतिक बहुविधता दर्शाउँछन्। रुकुमकोट क्षेत्रमा पर्ने रुक्मिणी ताल (कमल ताल) धार्मिक–सांस्कृतिक दृष्टिले केन्द्रीय मानिन्छ। प्रमुख नदी–खोलामा सानीभेरी, लुकुम गाड, पेल्मा खोला, रन्माखोला, रुजीखोला, चुन्वाङ खोला, कोर्जा खोला र छिप खोला समावेश छन्।

हिमाल र आरोहण

धौलागिरि हिमालको पश्चिम छेउमा पर्ने पुथा हिउँचुली (धौलागिरि सातौँ) लुम्बिनी प्रदेशको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो हो, जसको पहिलो सफल आरोहण सन् १९५४ मा जेम्स ओवेन मेरियोन रोबर्ट्स र आङ निमा शेर्पाले गरेको उल्लेख छ। उत्तरतर्फको सिस्ने हिमाल (५,८४९ मि.) स्थानीय रूपमा पाटन/मुर्काट्टा नामले पनि चिनिन्छ। जनयुद्धसम्बन्धी साहित्यमा सिस्ने प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत भएको र वि.सं. २०७० मा मानबहादुर खत्रीको समूहले पहिलो सफल आरोहण गरेको भनिएको छ।

संरक्षण तथा सिकार

नेपालको एकमात्र सिकार आरक्ष ढोरपाटन शिकार आरक्ष म्याग्दी, बाग्लुङ जिल्ला, रुकुम (पश्चिम) र पूर्वी रुकुममा फैलिएको छ। पूर्वी रुकुमको पुथा उत्तरगङ्गा गाउँपालिका भूभागको करिब ६०% क्षेत्र आरक्षभित्र पर्छ। आरक्षमा करिब १८५ प्रकारका दुर्लभ वनस्पति, ३२ प्रजातिका स्तनधारी, १३० प्रजातिका चराचुरुङ्गी, साथै नाउर, झारल, हिउँ चितुवा, चित्तल, घोरल, भालु, बँदेल र लंगुरजस्ता वन्यजन्तु पाइन्छन्। वि.सं. २०३२ तिर एक अध्ययनले सिकार सम्भाव्यता औँल्याएपछि वि.सं. २०४३ देखि नियन्त्रित सिकार खुला गरिएको र प्रत्येक वर्ष दुई ऋतुमा २० नाउर र ११ झारलका कोटा तोकी १५ दिनको अनुमति दिने अभ्यास रहेको उल्लेख छ।

प्रशासन र स्थानीय तह

जिल्ला तीन स्थानीय तहमा विभाजित छ—भूमे गाउँपालिका, पुथा उत्तरगङ्गा गाउँपालिका र सिस्ने गाउँपालिका। कुनै नगरपालिका छैन। अस्थायी सदरमुकाम रुकुमकोट तोकिएको छ। सरकारद्वारा सदरमुकामलाई रुकुमकोटबाट गोलखाडा, कोल वा पुथा उत्तरगङ्गा तर्फ सार्ने प्रस्तावित निर्णयबारे अन्तिम निष्कर्ष निस्किएको छैन भन्ने जानकारी छ।

इतिहास

पूर्वी रुकुम अघिल्ला समयमा पुरानो रुकुम (पश्चिम)सँग मिलेर एकै नेपाली जिल्ला थियो। राज्य पुनर्संरचनापछि वि.सं. २०७२ असोज ३ मा रुकुमलाई पूर्व र पश्चिम गरी विभाजन गरिएको हो। यसअघि पञ्चायती शासनकालमा (वि.सं. २०१८ वैशाख १) रुकुम, सल्याण जिल्ला र जाजरकोट जिल्लाबाट छुट्टिएको थियो। सदरमुकाम सुरुआतमा रुकुमकोटमा थियो, वि.सं. २०३० मा मुसिकोटतर्फ सारियो, संघीय पुनर्संरचनापछि पूर्वी भागको केन्द्र पुनः रुकुमकोट नै रह्यो।

खाम मगर सांस्कृतिक परम्पराले दीर्घकालीन प्रभाव छोडेको यो भूभागमा राणा शासन र पञ्चायत अवधिमा प्रशासनिक–भौगोलिक फेरबदल भएका दाबीहरू पाइन्छन्। राष्ट्रिय एकीकरणको क्रममा बहादुर शाह र रणबहादुर शाहको पालामा यो क्षेत्र नेपाल अधिराज्यसँग गाभिएको वर्णन छ। २०औँ शताब्दीदेखि वामपन्थी गतिविधिको किल्ला मानिँदै आएको र वि.सं. २०५२–२०६२ को दस वर्षे माओवादी जनयुद्धको हृदयभूमि बनेको तथ्य उल्लेखनीय छ, जसको अन्त्यपश्चात् देश गणतन्त्रमा परिवर्तित भएको भनिएको छ।

जनसांख्यिकी

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जिल्लाको जनसङ्ख्या ५६,७८६ छ। जातीय संरचनामा मगर समुदाय बहुमतमा छन्। उपलब्ध विवरणअनुसार मगर ४९.४%, क्षेत्री २०.१%, विश्वकर्मा १६.७%, ठकुरी ४.३%, दमाई ३.७%, बाह्मण (पहाड) १.५%, गुरुङ १.२%, नेवार ०.६% र सार्की ०.६% रहेका छन्; बाँकी अन्य १% हुन्। पाल्पा जिल्लामा ५३% मगर जनसङ्ख्या भएपछि पूर्वी रुकुम दोस्रो ठूलो मगर जनसङ्ख्याको केन्द्र भएको दाबी प्रस्तुत गरिएको छ; त्यसपछि रोल्पा जिल्ला (४२.८%) उल्लेख गरिएको छ।

पर्यटन

हिमाली भू–दृश्य, धौलागिरि हिमाल शृङ्खलासँगको नजिकाइ, ढोरपाटन क्षेत्र र खाम मगर संस्कृतिको अनुभव यहाँका मुख्य आकर्षण हुन्। जनयुद्धकालीन घटनाक्रमसँग सम्बद्ध स्थलहरूलाई समेटेर भूमे गाउँपालिकामा “छापामार पदमार्ग” विकास गरिएको छ, जसले द्वन्द्वकालको दैनिक जीवनशैली, स्थानीय संस्कृतिको चिनारी र युद्धसम्बन्धी अवशेष देखाउने उद्देश्य राख्छ। शान्ति स्तम्भ र स्मृति–सङ्ग्रहालयजस्ता संरचनाले पनि आगन्तुक तान्ने उल्लेख छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पूर्वी रुकुम जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). पूर्वी रुकुम जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_77,
  title = {पूर्वी रुकुम जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}