अर्घाखाँची जिल्ला

अर्घाखाँची जिल्ला नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा पर्ने पहाडी जिल्ला हो, जसको प्रशासनिक केन्द्र सन्धिखर्क रहेको छ। यसको भू–सीमा बहुआयामिक छ, र धार्मिक–ऐतिहासिक वैभवका कारण आन्तरिक पर्यटकहरू यहाँ आकर्षित हुने गर्दछन्। जिल्लामा ३ नगरपालिका र ३ गाउँपालिका गरी ६ स्थानीय तह रहेका छन्।

भौगोलिक अवस्थिति र सीमाना

जिल्लाको पूर्व सीमाना पाल्पा जिल्लासँग र उत्तर सीमाना गुल्मी जिल्लासँग मिल्छ। पश्चिमपट्टि प्युठान जिल्ला र दाङ जिल्ला लाग्छन्। दक्षिणतिर कपिलवस्तु जिल्ला र रूपन्देही जिल्ला पर्छन्। यी सीमाहरूले अर्घाखाँचीलाई मध्यम पहाडी भेग र तराईको सन्निकट क्षेत्रबीचको सङ्गम बन्दै जोडिरहेका छन्।

प्रशासनिक संरचना

अर्घाखाँचीमा ६ स्थानीय तह कार्यरत छन्, जसमा ३ नगरपालिका र ३ गाउँपालिका समावेश छन्। यी तहहरू जिल्लास्तरीय सेवा, विकास तथा स्थानीय प्रशासनका आधारभूत एकाइ हुन्।

• सन्धिखर्क नगरपालिका — केन्द्र: सन्धिखर्क; वडा: १२; जनसङ्ख्या (वि.सं. २०७८): ४२,४९२; क्षेत्रफल: १२९.४२ वर्ग कि.मी.; जनघनत्व: ३३० प्रति वर्ग कि.मी.
• शीतगङ्गा नगरपालिका — केन्द्र: ठाडा; वडा: १४; जनसङ्ख्या (वि.सं. २०७८): ३७,६९१; क्षेत्रफल: ६१०.४३ वर्ग कि.मी.; जनघनत्व: ६२ प्रति वर्ग कि.मी.
• भूमिकास्थान नगरपालिका — केन्द्र: नुवाकोट; वडा: १०; जनसङ्ख्या (वि.सं. २०७८): २८,१९२; क्षेत्रफल: १५९.१३ वर्ग कि.मी.; जनघनत्व: १८० प्रति वर्ग कि.मी.
• छत्रदेव गाउँपालिका — केन्द्र: छत्रगञ्ज; वडा: ८; जनसङ्ख्या (वि.सं. २०७८): २१,६११; क्षेत्रफल: ८७.६२ वर्ग कि.मी.; जनघनत्व: २५० प्रति वर्ग कि.मी.
• पाणिनी गाउँपालिका — केन्द्र: खिदिम; वडा: ८; जनसङ्ख्या (वि.सं. २०७८): २२,२१९; क्षेत्रफल: १५१.४२ वर्ग कि.मी.; जनघनत्व: १५० प्रति वर्ग कि.मी.
• मालारानी गाउँपालिका — केन्द्र: खनदह; वडा: ९; जनसङ्ख्या (वि.सं. २०७८): २४,१५०; क्षेत्रफल: १०१.०६ वर्ग कि.मी.; जनघनत्व: २४० प्रति वर्ग कि.मी.

नामाकरण

स्थानीय जनश्रुति अनुसार “अर्घा” नाम अर्घा क्षेत्रस्थित भगवती मन्दिरमा दही अर्घ चढाउँदा देवी प्रकट भएको विश्वाससँग सम्बन्धित छ। “खाँची” को व्युत्पत्ति कर उठाउने खजाञ्ची शब्दको अपभ्रंशबाट आएको भनिन्छ। यी प्रचलित मान्यताबाट संयुक्तरूपमा “अर्घाखाँची” नाम प्रचलनमा आएको धारणा पाइन्छ।

इतिहास

एकीकरणपूर्व यहाँका अञ्चलहरू अलग–अलग अर्ध–स्वायत्त राज्यसरह मानिने वाइसे राज्यहरू अन्तर्गतका अर्घा र खाँची थिए। एकीकरणको क्रममा ती दुबै क्षेत्र तत्कालीन पाल्पा राज्यमा समायोजित गरिएको उल्लेख पाइन्छ। राज्य पुनर्संरचनापछि अर्घा र खाँचीको संयुक्त पहिचानबाट “अर्घाखाँची” नाम प्रचलित भयो। वि.सं. २०१८ सम्म यो क्षेत्र गुल्मी जिल्लाको अधीनमा थियो, पछि देश ७५ जिल्लामा पुनर्संयोजन हुँदा स्वतन्त्र जिल्लाका रूपमा स्थापित भयो।

पूर्वाधार र पहुँच

उपलब्ध विवरणअनुसार जिल्लाका पूर्वका सबै गाविस क्षेत्रहरूमा सडक यातायात पुगेको उल्लेख छ। स्थानीय तहहरूलाई को जोड्ने सडक सञ्जालले सेवा, बजार तथा सांस्कृतिक केन्द्रहरूसँग पहुँच सुदृढ गरेको देखिन्छ।

धर्म, संस्कृति र पर्यटन

अर्घाखाँची धार्मिक तीर्थ तथा ऐतिहासिक स्थानका कारण चिनिन्छ। विविध देवस्थल र प्राकृतिक स्थलहरू आन्तरिक भ्रमणका प्रमुख गन्तव्य हुन्।

• पाणिनि तपोभूमि र सुपा देउराली धार्मिक श्रद्धाका केन्द्र मानिन्छन्।
• दुर्वाशेश्वर गुफा, मालिका मन्दिर र सिद्धेश्वर शिवालय जस्ता स्थलहरूमा पूजाअर्चना तथा दर्शनार्थीको आगमन हुन्छ।
• छत्र महाराज मन्दिर, परशुरामेश्वर र नर्तनाचल पर्वत सांस्कृतिक सन्दर्भका लागि उल्लेखनीय छन्।
• ऐतिहासिक पौवा अर्घाकोट र खिदिम वरपरका बस्तीले स्थानीय इतिहास झल्काउँछन्।
• पाली पन्थीटोलको लाकुरी रूखस्थित देविस्थान मन्दिर स्थानीय आस्थासँग जोडिएको स्थल मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “अर्घाखाँची जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). अर्घाखाँची जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_74,
  title = {अर्घाखाँची जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}