कर्णाली प्रदेश

कर्णाली प्रदेश नेपालको सातवटा प्रदेशमध्ये क्षेत्रफलका हिसाबले सबैभन्दा ठूलो प्रशासनिक एकाइ हो। ३ असोज २०७२ मा अंगीकृत संविधानले यस प्रदेशको स्थापना गरेको मानिन्छ। कुल क्षेत्रफल २७,९८४ वर्ग किलोमिटर, अर्थात् मुलुकको १८.९७% भूभाग यसअन्तर्गत पर्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ काे तथ्याङ्कअनुसार जनसङ्ख्या १६,८८,४१२ रही, यो देशकै सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या भएको प्रदेश हो। राजधानी तथा सबैभन्दा ठूलो सहर वीरेन्द्रनगर हो, जसको जनसङ्ख्या १,५३,८६३ छ। प्रदेशको सिमाना उत्तरतर्फ तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र, पूर्वमा गण्डकी प्रदेश, पश्चिममा सुदूरपश्चिम प्रदेश र दक्षिणमा लुम्बिनी प्रदेशसँग जोडिन्छ।

स्थापना र नामाकरण

नयाँ सङ्घीय संरचना ३ असोज २०७२ मा स्वीकृत संविधानबाट कार्यान्वयनमा आएको हो। यस प्रदेशको नाम स्थानीय मुख्य नदी कर्णाली नदीबाट प्रेरित छ, किनकि उक्त नदी प्रदेशको प्रमुख जलप्रवाह हो। २०७४ फागुन १३ मा बसेको प्रदेश सभाको बैठकले औपचारिक रूपमा प्रदेशको नाम “कर्णाली” स्वीकृत गरेको थियो।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

कर्णाली क्षेत्र पुरातन रूपमा खस राज्यसँग सम्बन्धित सभ्यताका रूपमा चिनिन्छ। जुम्ला जिल्ला, सुर्खेत जिल्ला र दैलेख जिल्लामा पाइने पुरातात्विक प्रमाणहरूले करिब ११औँ शताब्दीमा यो भूभाग खस राज्यको अङ्ग रहेको देखाउँछन्। राज्यको केन्द्र सिंजामा रहेको मानिन्छ, र १३औँ–१४औँ शताब्दीतिर यसको प्रभावक्षेत्र व्यापक रूपमा फैलिएको थियो।

उक्त विस्तार पश्चिममा गढवाल, उत्तरतर्फ मानसरोवर र गुगे क्षेत्रसम्म, पूर्वमा गोरखा–नुवाकोट क्षेत्र र दक्षिणतर्फ तराईका भागहरू सहित कपिलवस्तु सम्म पुगेको उल्लेख पाइन्छ। १४औँ शताब्दीको अन्त्यपछि खस सत्ता क्षीण भई प्रदेशको ठूलो भाग बाइसे राज्यहरूमा विभाजित रह्यो। आधुनिक एकीकरण अघि कर्णाली–भेरी बीचको भूभाग ती साना राज्यमध्ये पर्थ्यो, र वि.सं. १८०१ देखि १८६६ को अवधिसम्म तिनलाई स्वाधीन कै रूपमा वर्णन गरिएको छ।

भू-आकृति र प्राकृतिक सम्पदा

कर्णालीको भूमिरचना उत्तर–दक्षिण करिब २५० कि.मी. र पूर्व–पश्चिम करिब २६५ कि.मी.सम्म फैलिएको छ। भौगोलिक अवस्थितिअनुसार यो २८°१०'०७" देखि ३०°२६'५०" उत्तरी अक्षांश र ८०°५८'५८" देखि ८३°४०'५७" पूर्वी देशान्तरबीच पर्दछ। सबैभन्दा होचो बिन्दु कर्णाली–भेरी दोभानमा जामु कुइने करिब १८० मिटरमा छ, र सबैभन्दा अग्लो बिन्दु डोल्पास्थित चुरेन हिमाल ७,३४८ मिटर उचाइमा अवस्थित छ।

उत्तरतिर कुबी गाङ्ग्री, चाङ्ला र कान्जिरोबा जस्ता हिमशृङ्खलाले उच्च पहाडी भूभाग बनाएको छ। रारा ताल मुलुककै सबैभन्दा ठूलो ताल हो, जुन यसै प्रदेशभित्र पर्छ। फोक्सुण्डो ताल समेटिएको शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज देशकै सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय निकुञ्जका रूपमा चिनिन्छ। प्रमुख जलप्रवाहमा कर्णाली नदी पर्छ, जसलाई नेपालकै सबैभन्दा लामो नदी मानिन्छ; यसको सहायक नदीनामध्ये भेरी नदी र सेती नदी उल्लेख्य छन्। कुपिण्डे दह पनि प्रदेशभित्र रहेको ताल हो। विविध उचाइ र भौ-आकृतिका कारण यहाँ हावापानी र जैविक विविधता उल्लेखनीय छ।

मौसम र वर्षा

उचाइअनुसार तापक्रममा ठूलो भिन्नता पाइन्छ। खार्पुनाथमा अगस्टतिर औसत ८.९°से. रहन्छ, जनवरीतिर करिब −१२.५°से. पुग्छ, वार्षिक वर्षा करिब २०९.५ मि.मि. हुन्छ। सिमिकोटमा अगस्टतिर १२.७°से., जनवरीतिर −८°से. नापिएको छ, र करिब ३०४.२ मि.मि. वर्षा हुन्छ। वीरेन्द्रनगरमा अगस्टतिर २५.८°से., जनवरीतिर ११.८°से. रहन्छ, र वार्षिक वर्षा करिब १,६५१ मि.मि. पुगेको देखिन्छ।

जनसांख्यिकी, भाषा र धर्म

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार, कर्णालीको जनसङ्ख्या १६,८८,४१२ छ, जसमा ८६४,६५१ महिला र ८२३,७६१ पुरुष छन्। प्रदेशको जनघनत्व प्रति वर्ग किलोमिटर ५६ जना छ, ५ वर्षमुनिका १०.००% छन्, र साक्षरता दर ७६.१% उल्लेख गरिएको छ। जातीय संरचनामा करिब ७२% खस समुहको वर्चस्व छ; सो समुहभित्र खस दलित २३% छन्, जसमा कामी १६% काे हिस्सा सबैभन्दा ठूलो हो। पहाडी जनजाति करिब १३% छन्, जसमध्ये अधिकांश मगर (१०%) पर्छन्।

पहिलो भाषा रूपमा ८८.८५% ले नेपाली भाषा बोल्छन्, ६.३४% ले “खस” र १.६०% ले मगर भाषा बोल्छन्। यहाँ सबैभन्दा प्रचलित नेपाली भाषालाई स्थानीय रूपमा खस नामले चिनिन्छ। २१ भदौ २०७८ मा भाषा आयोगले यस प्रदेशमा मगरलाई थप सरकारी भाषा बनाउन सिफारिस गरेको थियो। धार्मिक दृष्टिले ९५.३४% ले हिन्दु धर्म अनुसरण गर्छन्; बौद्ध धर्म ३.०९% ले र इसाई धर्म १.३०% ले मान्ने उल्लेख छ।

शासन, प्रशासन र निर्वाचन

प्रदेश तहमा प्रदेश प्रमुख औपचारिक शिरोभेणि हुन्, र कार्यकारी नेतृत्व मुख्यमन्त्रीले सम्हाल्छन्। न्यायपालिकातर्फ सुर्खेतस्थित उच्च न्यायालयका प्रमुख न्यायाधीश प्रमुख पदाधिकारी हुन्। स्रोतअनुसार हालका पदाधिकारी क्रमशः यज्ञराज जोशी (प्रदेश प्रमुख), यामलाल कँडेल (मुख्यमन्त्री) र गुणराज ढुङ्गेल (मुख्य न्यायाधीश) रहेका छन्।

कर्णालीमा एकसदनीय प्रदेश सभा छ, जसको कार्यकाल पाँच वर्ष हुन्छ। प्रदेशमा ४० वटा प्रदेश सभा निर्वाचन क्षेत्र, १२ वटा प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र र राष्ट्रिय सभाका आठ सिट निर्धारण गरिएको छ। प्रदेश सभाको अस्थायी बैठकस्थान वीरेन्द्रनगरस्थित सिँचाइ डिभिजन कार्यालयमा रहेको छ।

प्रशासनिक संरचना

प्रदेश १० वटा जिल्लामा विभाजित छ। तिनलाई २५ वटा नगरपालिका र ५४ वटा गाउँपालिका गरी ७९ स्थानीय तहमा व्यवस्थापन गरिएको छ, जसअन्तर्गत ७१८ वडाहरू छन्। राजधानी वीरेन्द्रनगर प्रदेशकै एक मात्र ५०,००० भन्दा बढी जनसङ्ख्याको सहर हो।

अर्थतन्त्र

यस प्रदेशको वार्षिक आर्थिक वृद्धिदर ५.७% रहेको उल्लेख छ, तर समष्टि अर्थतन्त्रमा यसले ४.१% मात्र योगदान पुर्‍याउँछ। अनुमानित २८.९% बासिन्दा निरपेक्ष गरिबीमा र ५१.७% बहुआयामिक गरीबीमा पर्दछन्। बेरोजगारी दर ९.७% छ। कर्णाली प्रदेश जौको प्रमुख उत्पादक मानिन्छ, र २०७५/७६ मा राष्ट्रिय जौ उत्पादनको करिब ४३% हिस्सा यस प्रदेशबाट आएको थियो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कर्णाली प्रदेश।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). कर्णाली प्रदेश. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6

@misc{ne_24,
  title = {कर्णाली प्रदेश},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}