बर्दिया जिल्ला

बर्दिया जिल्ला नेपालका सातै प्रदेशका जिल्लामध्ये लुम्बिनी प्रदेशको पश्चिमी भागमा पर्ने एक प्रशासनिक जिल्ला हो। यसको पूर्वतर्फ बाँके जिल्ला, पश्चिमतर्फ कैलाली जिल्ला, उत्तरतर्फ सुर्खेत जिल्ला र सल्यान जिल्ला तथा दक्षिणतर्फ भारतको उत्तर प्रदेश पर्दछन्। कुल २०२५ वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफलमध्ये ठूलो हिस्सा समथर तराईमा र बाँकी हिस्सा चुरे पर्वत शृंखलामा अवस्थित छ। परम्परागत रूपमा थारू समुदायको बहुलता रहे पनि पछिल्ला दशकहरूमा बाह्य जिल्लाबाट बसाइँसराइ बढेकाले जातीय विविधता देखिन्छ।

भौगोलिक अवस्थिति र सीमाना

जिल्ला महाभारत–चुरे पाखाबाट दक्षिणतिर फैलिँदै भारतीय सीमासम्म पुगेको देखिन्छ। पूर्वमा बाँके र पश्चिममा कैलालीले घेरेको यो भूभागको उत्तरतर्फ सुर्खेत र सल्यानका पहाडी भू–भाग जोडिएका छन्। दक्षिण सिमानामा उत्तर प्रदेशसँग प्रत्यक्ष सरहद भएको यस जिल्लाको अवस्थितिले भौगोलिक सम्पर्क तथा सीमापार आवागमनको सन्दर्भलाई महत्त्वपूर्ण बनाउँछ।

भू–आकृति र भूमिरचना

कुल क्षेत्रफल २०२५ वर्गकिलोमिटरमध्ये करिब ६८.७६% भू–भाग तराईको समथर जमिनले ओगटेको छ। बाँकी ३१.२७% हिस्सा चुरे शृंखलामा पर्छ, जहाँ ढुंगामाटोयुक्त भूरचना र उचाइ–ढलानअनुसार बस्ती तथा कृषिका ढाँचामा भिन्नता पाइन्छ। समथर भू–भाग कृषि तथा बसोबासका लागि मुख्य रूपमा प्रयोग हुन्छ भने चुरे क्षेत्र भौमजल तथा निकास व्यवस्थासँग सम्बद्ध भौगोलिक संवेदनशीलता बोकेको छ।

जनसांस्कृतिक परिदृश्य

इतिहासतः थारू समुदायको बसोबास र सांस्कृतिक परम्पराले जिल्लाको पहिचान निर्माण गरेको मानिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा अन्य जिल्लाबाट आएका बसोबासीको संख्यामा वृद्धि भएसँगै स्थानीय समाज बहु–जातीय र बहुभाषिक स्वरूपतर्फ उन्मुख भएको छ। यस प्रक्रियाले सांस्कृतिक सहअस्तित्व र सामाजिक मिश्रणलाई तीव्र बनाएको देखिन्छ।

इतिहास

ई.सं. १८१४–१८१६ को अंग्रेज-नेपाल युद्धपछि भएको सन्धिबाट कालीपारिको पश्चिमपट्टि पर्ने भूभाग ब्रिटिस भारतमा गाभिएको उल्लेख पाइन्छ। प्रधानमन्त्री ‘श्री ३’का समयका जङ्ग बहादुर राणा शासनावधि अघि–पछिको सन्धि–प्रक्रियामार्फत केही भूभाग फिर्ता गर्ने प्रसंगहरू जोडिन्छन्। सन् १८६० को अर्को सन्धिपछि यस क्षेत्र—कैलाली, कञ्चनपुर जिल्ला, बाँके र बर्दिया—‘नयाँ मुलुक’का रूपमा नेपालमा समेटिएको भनाइ प्रचलित छ।

नामाकरणका मान्यता

जिल्लाको नामबारे विभिन्न जनश्रुति पाइन्छन्। एक धारणा अनुसार स्थानीय थारू भाषामा गोरु आदिलाई ‘वलिबर्द’ भन्ने चलन थियो, र बलिया गाई–गोरुका कारण सो पदावलीबाट ‘बर्दिया’ रूपान्तरण भएको मानिन्छ। अर्को भनाइमा पदनाहा क्षेत्र नजिकको बारबर्दिया (वारवर्दिया) गाउँ कृषियोग्य जमिनका कारण प्रसिद्ध बन्दै गएको र त्यहीँको नामबाट जिल्लाको नाम स्थिर भएको उल्लेख छ। तेस्रो मतअनुसार थारू भाषामा गाई–गोरु पालन पेशालाई ‘वर्दवा’ भनिने, प्रशस्त चरण क्षेत्र भएकाले यस्ता पेशेवरहरू धेरै बसोबास गर्दा ‘वर्दवा’बाट ‘बर्दिया’ बनेको भनिन्छ। यीमध्ये कुन व्युत्पत्तिलाई आधार मान्ने भन्ने विषयमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा ६ नगरपालिका र २ गाउँपालिका गरी जम्मा ८ स्थानीय तह छन्। प्रत्येक तहमा तोकिएका वडा संख्या, केन्द्र र समेटिएका पूर्व गाविसहरू भनिएका छन्। जनसङ्ख्या (वि.सं. २०७८), क्षेत्रफल र अनुमानित जनघनत्वसम्बन्धी तथ्याङ्क पनि उपलब्ध छन्।

स्थानीय तहहरू

• गुलरिया नगरपालिका: समेटिएका पूर्व गाविस — महम्मदपुर; वडा १२; केन्द्र गुलरिया; जनसङ्ख्या ७४,५०५ (वि.सं. २०७८); क्षेत्रफल ११८.२१ वर्गकिमी; जनघनत्व करिब ६३० प्रति वर्गकिमी।
• राजापुर नगरपालिका: समेटिएका पूर्व गाविस — नयाँगाउँ, मानपुरटपरा, बदालपुर, राजापुर, दौलतपुर, भिम्मापुर, रखैरिचन्दनपुर; वडा १०; केन्द्र राजापुर; जनसङ्ख्या ६०,८३१; क्षेत्रफल १२७.०८ वर्गकिमी; जनघनत्व करिब ४८० प्रति वर्गकिमी।
• मधुवन नगरपालिका: समेटिएका पूर्व गाविस — सानोश्री, ताराताल, सूर्यपटुवा, ढोढरी; वडा ९; केन्द्र सानोश्री; जनसङ्ख्या ५०,७३९; क्षेत्रफल १२९.७३ वर्गकिमी; जनघनत्व करिब ३९० प्रति वर्गकिमी।
• ठाकुरबाबा नगरपालिका: समेटिएका पूर्व गाविस — नेउलापुर, बगनाह, शिवपुर, ठाकुरद्वारा; वडा ९; केन्द्र सैनावार; जनसङ्ख्या ४९,४२०; क्षेत्रफल १०४.५७ वर्गकिमी; जनघनत्व करिब ४७० प्रति वर्गकिमी।
• बाँसगढी नगरपालिका: समेटिएका पूर्व गाविस — बेलवा, मोतिपुर, डेउडाकला; वडा ९; केन्द्र मोतिपुर; जनसङ्ख्या ६३,२५२; क्षेत्रफल २०६.०८ वर्गकिमी; जनघनत्व करिब ३१० प्रति वर्गकिमी।
• बारबर्दिया नगरपालिका: समेटिएका पूर्व गाविस — धधबार, मगरागढी, पदनाहा, बानियाभार; वडा ११; केन्द्र मगरागढी; जनसङ्ख्या ७२,५३३; क्षेत्रफल २२६.०९ वर्गकिमी; जनघनत्व करिब ३२० प्रति वर्गकिमी।
• बढैयाताल गाउँपालिका: समेटिएका पूर्व गाविस — जमुनी, सोरहवा, मानपुर मैनापोखर, कालिका; वडा ९; केन्द्र मानपुर मैनापोखर; जनसङ्ख्या ५२,८१८; क्षेत्रफल ११५.१९ वर्गकिमी; जनघनत्व करिब ४६० प्रति वर्गकिमी।
• गेरुवा गाउँपालिका: समेटिएका पूर्व गाविस — पाताभार, गोला, पशुपतिनगर, मनाऊ; वडा ६; केन्द्र पशुपतिनगर; जनसङ्ख्या ३३,५१४; क्षेत्रफल ७८.४१ वर्गकिमी; जनघनत्व करिब ४३० प्रति वर्गकिमी।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बर्दिया जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बर्दिया जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_80,
  title = {बर्दिया जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}