गण्डकी प्रदेश

गण्डकी प्रदेश नेपालको संविधान २०७२ प्रभावमा आएपछि वि.सं. २०७२ असोज ३ मा औपचारिक रूपमा स्थापना गरिएको संघीय एकाइ हो। प्रदेशको मुख्यालय पोखरा निर्धारण गरिएको छ र यसले ११ जिल्ला समेट्छ। २१,७३३ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफल (राष्ट्रिय कुलको १४.६६%) ओगट्ने यस प्रदेशमा २०७८ को जनगणना अनुसार २४,६६,४२७ बासिन्दा रहेका छन्, जसले राष्ट्रिय जनसंख्याको करिब ८.४ प्रतिशत भाग जनाउँछ।

गठन र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

वि.सं. २०७२ साल आश्विन ३ गते नेपालको संविधान २०७२ जारी भएपछि देश संघीय संरचनामा प्रवेश गर्‍यो र सात प्रदेशको व्यवस्था भयो। सोही पुनर्संरचनाअनुसार गण्डकी प्रदेश साविक धौलागिरी अञ्चलका ४ जिल्ला, गण्डकी अञ्चलका ६ जिल्ला र लुम्बिनी अञ्चलको नवलपुर क्षेत्र समेटेर बनेको हो। प्रारम्भिक चरणमा यस एकाइलाई प्रशासनिक रूपमा “प्रदेश नं. ४” का रूपमा परिचित गराइएको थियो। यो पुनर्संरचनाले सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र शासनव्यवस्थाको कार्यान्वयनलाई संस्थागत बनायो।

अवस्थिति र भू–रूप

प्रदेश भौगोलिक रूपमा २७°२०' देखि २९°२०' उत्तरी अक्षांश र ८२°५२' देखि ८५°१२' पूर्वी देशान्तरबीच पर्छ। हिमाल, पहाड र तराई तीनै धरातलीय संरचना यस सीमाभित्र समेटिएका छन्, र हावापानीका दृष्टिबाट नेपालमा प्रचलित प्रायः सबै प्रकारका जलवायु यहाँ देखिन्छन्। सबैभन्दा उचाइमा धौलागिरी हिमाल पर्छ भने सबैभन्दा निचो रेखा नवलपुरको त्रिवेणीसुस्ता क्षेत्रमा अवस्थित छ।

कुल क्षेत्रफलको हिसाबले हिमाली भाग ५,८१९ वर्ग कि.मि. (२६.८%), पहाडी भाग १४,६०४ वर्ग कि.मि. (६७.२%) र तराई भाग १,३१० वर्ग कि.मि. (६%) रहेको छ। प्रदेशको भू–आकृतिक स्वरूपमा पहाडी भूमिको वर्चस्व छ, र समग्र प्रदेश नेपालको करिब मध्य भागमा केन्द्रित छ।

सिमाना

पूर्वतर्फ बाग्मती प्रदेशका रसुवा, धादिङ र चितवन जिल्ला रहेका छन्। पश्चिमतर्फ लुम्बिनी प्रदेशका पूर्वी रुकुम, रोल्पा, प्यूठान, गुल्मी, पाल्पा र नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) तथा उत्तरपश्चिमतर्फ कर्णाली प्रदेशको डोल्पा जिल्ला सन्निकट छन्। उत्तरतर्फ तिब्बत (चीनको स्वशासित क्षेत्र) जोडिन्छ, र दक्षिणतर्फ लुम्बिनी प्रदेशको पाल्पा जिल्ला तथा भारतको बिहार राज्यसँग सीमा पर्छ।

प्रशासनिक संरचना

गण्डकी प्रदेशमा जम्मा ११ जिल्ला पर्दछन्। तीमध्ये धौलागिरी अञ्चलतर्फ म्याग्दी, मुस्ताङ, पर्वत र बागलुङ; गण्डकी अञ्चलतर्फ गोरखा, लमजुङ, मनाङ, स्याङ्जा, कास्की र तनहुँ; र लुम्बिनी अञ्चलतर्फको नवलपुर (नवलपरासी बर्दघाट सुस्ता पूर्व) समावेश छन्। स्थानीय तहको वितरण १ महानगरपालिका, २६ नगरपालिका र ५८ गाउँपालिका गरी कुल ८५ रहेको छ। देशको सबैभन्दा ठूलो महानगरपालिका मानिने पोखरा यतै अवस्थित छ।

जनसांख्यिकीय प्रोफाइल

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ का अनुसार प्रदेशको कुल जनसङ्ख्या २४,६६,४२७ छ। सो मध्ये पुरुष ११,७०,८३३ र महिला १२,९५,५९४ रहेका छन्। भौगोलिक भागअनुसार जनसङ्ख्याको वितरण हिमाली क्षेत्रमा १९,९९० (०.८%), पहाडी क्षेत्रमा २०,७२,१६२ (८६.५%) र तराई क्षेत्रमा ३,१०,८६४ (१२.७%) छ।

निर्वाचन प्रतिनिधित्व

संघीय प्रतिनिधित्वका लागि यो प्रदेशबाट प्रतिनिधि सभा सदस्यका १८ निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण गरिएको छ। सोही आधारमा प्रदेशस्तरीय प्रतिनिधित्वका निम्ति प्रदेश सभाका ३६ एकल निर्वाचन क्षेत्र छन्। संवैधानिक व्यवस्थाअनुसार समानुपातिक लगायत गरी प्रदेश सभाको अधिकतम सदस्य संख्या ६० रहन सक्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गण्डकी प्रदेश।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गण्डकी प्रदेश. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6

@misc{ne_22,
  title = {गण्डकी प्रदेश},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}