मुख्य सामग्रीमा जानुहोस्

सबै लेख

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।

मदन पुरस्कार
मदन पुरस्कार नेपाली भाषाका कृतिहरूलाई दिइने प्रमुख वार्षिक सम्मान हो, जसको सञ्चालन र वितरण मदन पुरस्कार पुस्तकालयले गर्छ। वि.सं. २०१२ मा गुठी स्थापना घोषणाबाट सुरु भएको यो पुरस्कार साहित्य, समाजशास्त्र र विज्ञानसम्बन्धी उत्कृष्ट सिर्जनालाई मान्यता दिन्छ।…
भाषा र साहित्य४१८ शब्द
लाखे नाच
लाखे नाच नेवार समुदायको मुखुण्डोधारी परम्परागत नृत्य हो, जसका प्रदर्शनहरू गुँला र इन्द्र जात्रा जस्ता पर्वमा देखिन्छन्। राक्षसी रूप, धार्मिक मिथक र स्थानीय बाजागाजासँग यो नाच जोडिएको छ। उपत्यकाका विभिन्न बस्ती—विशेषतः भक्तपुर र वरिपरिका सहरी केन्द्रहरू—तथा…
कला र संस्कृति४१८ शब्द
कर्ण शाक्य
कर्ण शाक्य सन् १९४३ अप्रिल २ मा जन्मेको एक नेपाली पर्यावरणविद्, संरक्षणवादी, होटल उद्यमी, लेखक, र समाजसेवी हुन्। शाक्य शैक्षिक योग्यता द्वारा एक वनस्थानी छन्। उनले वन्यजीव अधिकारीको रूपमा काम गरे र नेपालमा पहिलो राष्ट्रिय पार्क स्थापना गर्न अग्रसर गरे। उनले…
जीवनी४१८ शब्द
भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा
भीम शमशेर जङ्गबहादुर राणा (वि.सं १९२२ बैशाख ०५-वि.सं १९८९ भाद्र १७) राणा शासनका छैठौं श्री ३ महाराज तथा नेपालका १४ औँ प्रधानमन्त्री हुन्। प्राइममिनिस्टर काका रणोद्दीपसिंहको हत्यामा उनी पनि संलग्न थिए। खड्गशमशेर, भीम शमशेर र डम्बर शमशेरले रणोद्दीपसिंह माथी…
जीवनी४१७ शब्द
नेपाली शब्दकोश
नेपाली शब्दकोश नेपाली भाषाका शब्दबारे अर्थ, उत्पत्ति, स्रोत, पर्याय–विपर्याय, हिज्जे, व्याकरण, उच्चारण र उदाहरणसमेत संकलित गर्ने ग्रन्थ हो। यसको प्रारम्भिक इतिहास वि.सं. १८६८ मा लन्डनबाट आएको शब्दावलीदेखि सुरु भई, संस्थागत तथा निजी पहलहरूले क्रमशः नेपाली…
भाषा र साहित्य४१५ शब्द
मनाङ जिल्ला
मनाङ जिल्ला नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गत गण्डकी अञ्चलमा पर्ने हिमश्रृंखला पारिको उच्च भूभागको जिल्ला हो। नेपाल सरकारको वर्गीकरण अनुसार यो अति दुर्गम ‘क’ वर्गमा पर्छ। करिब २,२४६ वर्ग कि.मी. क्षेत्रफलबाहक मनाङ पूर्व–पश्चिम हिमाली शृङ्खलाले घेरिएको…
भूगोल र स्थान४१४ शब्द
लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज
लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालका बागमती प्रदेशअन्तर्गत नुवाकोट, सिन्धुपाल्चोक र रसुवा जिल्लामा फैलिएको संरक्षित क्षेत्र हो। वि.सं. २०३२ मा स्थापित यस निकुञ्ज काठमाडौँ नजिकतामा दोस्रो स्थानमा पर्छ र यसभित्र अवस्थित गोसाइँकुण्ड धार्मिकसमेत महत्त्व बोकेको छ।…
प्रकृति र वातावरण४१४ शब्द
महाशिवरात्रि
महाशिवरात्रि हिन्दू परम्पराको प्रमुख पर्व हो, जसमा भगवान् शिवको आराधना गरिन्छ। फाल्गुन महिनाको कृष्ण पक्ष चतुर्दशी तिथिमा मनाइने यो व्रतमा उपवास, रातभर जागरण, चार प्रहरको पूजा तथा शिवलिङ्गमा दूध अभिषेक गरिन्छ। यसलाई भक्तहरूले भोग र मोक्ष दुवै प्रदायक मान्छन्…
कला र संस्कृति४१४ शब्द
सिन्जा उपत्यका
सिन्जा उपत्यका ऐतिहासिक जुम्ला राज्यको राजधानी तथा वर्तमान नेपालको प्रशासनिक संरचनामा कर्णाली प्रदेश तथा जुम्ला जिल्लामा अवस्थित रहेको छ। अत्यन्त विकट पहाडी तथा हिमाली क्षेत्र विच रहेको यो उपत्यका भुगोल अनुपम छ। तिला नदी यो उपत्यकालाई चिर्दै बाहिर निस्केको छ।…
भूगोल र स्थान४१४ शब्द
अब यस्तो कहिल्यै नहोस्
‘अब यस्तो कहिल्यै नहोस्’ इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्यका ऐतिहासिक लेखहरूको सँगालो हो। बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु पश्चात वि.सं. १८३१ देखि १९५८ सम्म नेपालमा सत्ता संघर्षका अनेकन् पर्व भए। ती पर्वमा भएका हत्या, हिंसा र षड्यन्त्रका तानाबानाबारे…
भाषा र साहित्य४१३ शब्द
नेपाल स्काउट
नेपाल स्काउट नेपालको आधिकारीक स्काउटिंग र गाइडिंग संस्था हो। यसको स्थापना वि.सं. २००९ सालमा भएको हो ।
समाज र जीवनशैली४११ शब्द
गण्डकी प्रदेश
गण्डकी प्रदेश नेपालका सात प्रदेशमध्ये एक हो, जसको गठन नेपालको संविधान २०७२ जारी भएपछि वि.सं. २०७२ असोज ३ मा भयो। प्रादेशिक राजधानी पोखरा रहेको यस प्रदेशमा ११ जिल्ला समेटिएका छन्। २१,७३३ वर्ग कि.मि. (१४.६६%) क्षेत्रफल र २०७८ को जनगणना अनुसार २४,६६,४२७…
भूगोल र स्थान४०९ शब्द
ध्रुवचन्द्र गौतम
ध्रुवचन्द्र गौतम नेपाली भाषाका साहित्यकार हुन्, जसले उपन्यास, कथा, नाटक र नियात्रा लगायतका विधामा व्यापक लेखन गरेका छन्। वि.सं. २०४० मा उपन्यास अलिखित का लागि मदन पुरस्कार प्राप्त गरेका उनी नेपाली साहित्यका महत्वपूर्ण सर्जक मानिन्छन्। जन्मवर्षका विवरणमा मतभेद…
जीवनी४०६ शब्द
सयौँ थुङ्गा फूलका हामी
सयौँ थुङ्गा फूलका हामी, नेपालको आधिकारिक राष्ट्रिय गान हो। कवि व्याकुल माइलाका शब्द र अम्बर गुरुङको सङ्गीत रहेको यो गान २०६४ साउन १८ मा औपचारिक रूपमा घोषणा भएको मानिन्छ। २०६२/६३ को परिवर्तनपछि बनेको प्रक्रियाबाट १,२९२ प्रस्तावमध्ये १४ सदस्यीय कार्यदलले यसलाई…
प्रकृति र वातावरण४०३ शब्द
पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज
पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज वा पूर्व नाम पर्सा वन्यजन्तु आरक्ष दक्षिण-मध्य नेपालको तराई क्षेत्रमा अवस्थित एक राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। यसले पर्सा, मकवानपुर र बारा जिल्लाको ६२७.३९ किमी२ (२४२.२४ वर्ग माइल) क्षेत्रफल ओगटेको छ र चुरे पहाडमा यसको उचाइ ४३५ to ९५० मी (१,४२७…
प्रकृति र वातावरण४०२ शब्द
ग्याल्बो ल्होसार
ग्याल्पो लोसार बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको एक प्रमुख चाड हो । यो चाड खासगरी शेर्पा जातीले मनाउने भएतापनि सांस्कृतिक घुलमिलका कारण अन्य जातिले पनि मनाउने गर्दछन् । यस चाडमा नेपालमा सार्वजनिक विदा दिइन्छ । हरेकवर्ष फेब्रुअरी महिनामा ग्याल्बो ल्होसार (२१३९ छु फो…
कला र संस्कृति४०२ शब्द
दक्षिण एसियाली खेलकुद
दक्षिण एसियाली खेलकुद दक्षिण एसियामा दुई–दुई वर्षको अन्तरालमा गरिने बहु-खेल प्रतियोगिता हो। यसलाई दक्षिण एसियाली खेलकुद परिषद् सम्हाल्छ, र सदस्य राष्ट्रहरूमा नेपाल, भारत, भुटान, पाकिस्तान, श्रीलङ्का, माल्दिभ्स, बङ्गलादेश र अफगानिस्तान पर्छन्। स्रोतमा पछिल्लो…
खेलकुद४०१ शब्द
हात्ती
हात्ती विशाल कदको स्थल-बसोबास गर्ने स्तनधारी हो, हाल तीन किसिम—अफ्रिकी झाडी, अफ्रिकी जङ्गल र एसियाली—अस्तित्वमा छन्। दीर्घ गर्भकाल (२२ महिना), ठूलो नवजात तौल र उल्लेखनीय स्मरणशक्तिका लागि चिनिन्छ; वयस्कलाई प्राकृतिक सिकारी झैँ हुँदैन, तर मानव घुसपैठ र अवैध…
प्रकृति र वातावरण४०० शब्द
खिलराज रेग्मी
खिलराज रेग्मी नेपालका पूर्व प्रधानमन्त्री हुन्। सर्वोच्च अदालतको प्रधानन्यायाधीश बहाल रहेकै बेला यिनलाई संविधानको बाधा अड्काऊ फुकाउँदै प्रधानमन्त्रीको रूपमा नियुक्त गरिएको हो। २०६४ सालमा निर्वाचित संविधान सभाले संविधान बनाउन नसकेपछि अन्योगग्रस्त बनेको नेपालको…
जीवनी४०० शब्द
केशरमहल
केशरमहल काठमाडौंमा अवस्थित एक प्राचीन कलात्मक भवन हो। यो राणा कमाण्डर केशर सम्शेरले निर्माण गराएका हुन्।
कला र संस्कृति४०० शब्द
नेपाल रेल्वे
नेपाल रेल्वे कम्पनि लिमिटेड( ने.रे ) नेपालमा रेल यातायात को सन्दर्भमा पहिले अाउँने नाम हो जो नेपालको पहिलो र हालसम्मको एक मात्र रेल गाडी संचालक कम्पनी हो । नेपाल रेल्वे एक सरकारी स्वामित्वको कम्पनी हो जसले नेपालका रेलमार्गमा रेल गाडी सञ्चालन गर्दछ जस्को…
अर्थतन्त्र र उद्योग३९८ शब्द
उलार
नयनराज पाण्डेद्धारा २०५२ साल मा लिखित उलार २०५३ सालमा पहिलोपल्ट तन्नेरी द्धैमासिक पत्रिकामा र २०५५ सालमा पुस्तकाकार रूपमा तन्नेरी प्रकाशनबाट प्रकाशित चर्चित नेपाली उपन्यास हो । यसको तेस्रो संस्करण २०६५ सालमा फाइनप्रिन्ट आइएनसीबाट आएको छ । चौथो संस्करणको…
भाषा र साहित्य३९७ शब्द
काठमाडौँ जिल्ला
काठमाडौँ जिल्ला नेपालकै राजधानी आवास भएको, काठमाडौँ उपत्यकाभित्र पर्ने प्रशासनिक जिल्ला हो। यो जिल्ला चार भञ्ज्याङ र नदी–डाँडाले परिभाषित सीमाभित्र अवस्थित छ, पूर्व–पश्चिम तथा उत्तर–दक्षिणतर्फ आसपासका जिल्लासँग सिमाना जोडिएको छ। बागमती र विष्णुमती जस्ता…
भूगोल र स्थान३९६ शब्द
कुमार बस्नेत
कुमार बस्नेत नेपालका लोकगायन र लोकगीत सिर्जनामा चिनिएका गायक हुन्। ‘छोरी भन्दा आमा तरुनी’, ‘लैबरी लै’ र ‘डल्ली मगरनी हो’ उनका चर्चित धुनहरू हुन्। उनका गीतहरूले सामाजिक विकृति, विसङ्गति र कुसंस्कारबारे सन्देश जनतामा पु¥याउने विशेषता बोकेका छन्। जन्म…
जीवनी३९५ शब्द