काठमाडौँ जिल्ला

काठमाडौँ जिल्ला नेपालको राजधानी समेट्ने, काठमाडौँ उपत्यकाका तीन जिल्लामध्ये एक प्रमुख जिल्ला हो। यसको चारैतिर पहाड, भञ्ज्याङ र खोलानालाले घेरिएको भू–आकृति रहेको छ। पूर्वतर्फ भक्तपुर जिल्ला र काभ्रेपलाञ्चोक, पश्चिमतर्फ धादिङ जिल्ला र नुवाकोट जिल्ला, उत्तरतर्फ नुवाकोट र सिन्धुपाल्चोक, तथा दक्षिणतर्फ ललितपुर जिल्ला र मकवानपुर जिल्लासँग सिमाना जोडिन्छ। बागमती प्रणालीका नदीहरू, ऐतिहासिक बसोबस र सांस्कृतिक केन्द्रहरूको घनत्वका कारण यो जिल्ला राष्ट्रिय दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

भौगोलिक अवस्थिति र सिमाना

जिल्ला उपत्यकाभित्रको चार भञ्ज्याङको परिधिभित्र पर्छ भन्ने परम्परागत परिभाषा प्रचलित छ। उत्तरपट्टि जर्के खोला, सिन्धु खोला, ठाडो खोला र शिवपुरी लेक हुँदै सिमाना पुग्छ; पूर्वपट्टि कात्तिके खोला, मनोहरा खोला र बागमती नदीले छुट्याउँछ। पश्चिमा भागमा कोल्फु खोला, नागार्जुन डाँडा, दहचोक र चन्द्रागिरि पहाड जस्ता स्थलाकृति सिमाना चिह्न हुन्। दक्षिणपट्टि महादेवटारका डाँडा र रातेमाटे खोलाले जिल्ला छुट्याएका छन्। यी प्राकृतिक सीमाहरूले काठमाडौँ उपत्यकाको अवसान तथा जलाधार संरचना प्रतिविम्बित गर्छ।

नामव्युत्पत्ति र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

उपत्यकाको प्राचीन पहिचान विभिन्न समयमा छुट्टाछुट्टै नामले चिनिन्थ्यो भनिने उल्लेख पाइन्छ, जस्तै पशुपति क्षेत्र र मञ्जुपतन्। लिच्छवि कालतिर गुणकामदेवले सहर विकास गरेपछि “काष्ठमण्डप” नाम प्रचलनमा आएको कथन छ। अर्को परम्पराअनुसार, काठको विशाल सत्तल बनेपछि सो स्थलबाटै काष्ठमण्डप भनियो, जसको नेपाली रूपान्तर काठमाडौँ भएको मानिन्छ। मल्लकालमा यसलाई कान्तिपुर नामले पनि सम्बोधन गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

ऐतिहासिक क्रम

उपत्यकाको इतिहासमा गोपाल–महिषपाल, किराँत, लिच्छवि र ठकुरी शासनपश्चात मल्लकालमा कान्तिपुर, ललितपुर, भक्तपुर र कीर्तिपुर जस्ता सहर–राज्यहरू अलग–अलग रूपमा विकसित भएका थिए। पछि शाहकाल र राणाकाल हुँदै प्रथम प्रजातन्त्र, पञ्चायत प्रणाली र द्वितीय प्रजातन्त्रका चरणहरू आए। प्रशासकीय रूपमा काठमाडौँ नगरपालिकालाई महानगरपालिका घोषित गरिएको उल्लेख स्रोतमा भेटिन्छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्ला एक महानगरपालिका र दस नगरपालिकामा विभाजित छ। महानगरपालिका काठमाडौँ, र नगरपालिकाहरू क्रमशः कीर्तिपुर, कागेश्वरी मनोहरा, शङ्खरापुर, गोकर्णेश्वर, चन्द्रागिरि, नागार्जुन, दक्षिणकाली, तारकेश्वर, टोखा र बूढानीलकण्ठ हुन्। यी स्थानीय तहहरूको प्रशासनिक केन्द्रहरू काठमाडौँ (महानगरपालिका), कीर्तिपुर, डाँछी, पुखुलाछी, जोरपाटी, बलम्वु, सीतापाइला, फर्पिङ बजार, धर्मस्थली, ग्रीनल्यान्ड र महाङ्कालका रूपमा निर्दिष्ट छन्।

जलवायु, माटो र जलस्रोत

जिल्ला पहाडी क्षेत्रअन्तर्गत पर्छ र माटो उब्जनीका दृष्टिले मलिलो मानिन्छ। मनसुन समयमा बङ्गालको खाडीबाट आउने आद्र हावाको प्रभावले वर्षा बढी हुन्छ, शीतकालमा अरबी सागरबाट आउने प्रणालीका कारण हल्का वर्षा हुन्छ। तापक्रम साधारणतः शून्य डिग्री सेल्सियस वरिपरि देखि करिब ३७ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्न सक्छ। प्रमुख नदीहरूमा विष्णुमती नदी र बागमती प्रणालीका धाराहरू पर्दछन्।

संस्कृति र प्रमुख स्थल

काठमाडौँ जिल्लामा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्वका धार्मिक, ऐतिहासिक र प्रशासनिक स्थलहरू अवस्थित छन्। यातायात प्रवेशद्वारका रूपमा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल महत्त्वपूर्ण छ। धार्मिक–सांस्कृतिक सम्पदामा स्वयम्भूनाथ, हनुमानढोका दरबार क्षेत्र, पशुपतिनाथ मन्दिर, कीर्तिपुर, बौद्धनाथ स्तूप, बूढानीलकण्ठ र सिंहदरबार उल्लेखनीय मानिन्छन्। यी सम्पदाले उपत्यकाको समग्र सांस्कृतिक परिचय तथा जिल्लाको केन्द्रीयता झल्काउँछन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “काठमाडौँ जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). काठमाडौँ जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_52,
  title = {काठमाडौँ जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}