मनाङ जिल्ला

मनाङ जिल्ला नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रभित्रको गण्डकी अञ्चलमा पर्ने हिमालको उत्तरी पारि रहेको प्रशासनिक इकाइ हो। नेपाल सरकारको श्रेणीकरणमा यो अति दुर्गम ‘क’ वर्गमा सूचीकृत छ। यसको क्षेत्रफल करिब २,२४६ वर्ग कि.मी. छ, र उच्च हिमाली भूपरिवेश, दुर्लभ जीववनस्पति तथा तिलिचो लगायतका उच्च स्थानका तालका कारण चिनिन्छ।

अवस्थिति र सीमाना

जिल्लाको पूर्व सिमानामा गोरखा जिल्ला र लमजुङ जिल्ला, पश्चिममा मुस्ताङ जिल्ला र म्याग्दी जिल्ला पर्दछन्। दक्षिण पट्टि कास्की जिल्ला साथै लमजुङ सिमाना आउँछ, उत्तरतर्फ तिब्बतको स्वशासित क्षेत्रसँग जोडिन्छ। चारैतिर अग्ला शृङ्खलाले घेरेको यस क्षेत्रमा पूर्वमा मनास्लु, पश्चिममा दामोदर हिमाल, दक्षिणतर्फ अन्नपूर्ण तथा लमजुङ हिमाल अवस्थित छन्। उत्तरतर्फ पेरी र चीन हिमालको शृङ्खला उल्लेख गरिन्छ।

प्राकृतिक रूपरंग र स्रोत

मनाङमा खोंचयुक्त भिरालोपना, विशालताका हिमश्रृङ्खला र दृष्यावलोकनका लागि आकर्षक स्थलहरू प्रशस्त छन्। यो जिल्ला आन्तरिक तथा बाह्य पदयात्रा–पर्यटनका मार्गका रूपमा परिचित छ। बहुमूल्य जडीबुटी, वनसम्पदा र जलस्रोत यहाँका प्रमुख प्राकृतिक उपलब्धि मानिन्छन्। विश्वमै उच्च स्थानमा रहेको भनिने तिलिचो ताल र विभिन्न कुण्डहरूको संगमले यस भूभागलाई थप विशिष्ट बनाएको छ।

प्रशासनिक संरचना

मनाङमा हाल ४ वटा गाउँपालिका रहेका छन्। यी स्थानीय तहहरू पूर्वका गाविसहरू गाभिएर बनेका हुन्। प्रत्येक एकाइका केन्द्र, वडा संख्या, जनसङ्ख्या, क्षेत्रफल र जनघनत्व निम्नानुसार छन्:

• मनाङ ङिस्याङ गाउँपालिका: पूर्वका भ्राका, खाङ्सार, मनाङ, पिसाङ, टङ्कीमनाङ, घ्यारुर ङावल समावेश। ९ वडा; केन्द्र मनाङ। जनसङ्ख्या १,५९५; क्षेत्रफल ६९४.६३ वर्ग कि.मी.; जनघनत्व २.३ प्रति वर्ग कि.मी.
• नार्पा भूमि गाउँपालिका: पूर्वका नार र फू समेटिएका। ५ वडा; केन्द्र नार। जनसङ्ख्या ३९६; क्षेत्रफल ८३७.५४ वर्ग कि.मी.; जनघनत्व ०.४७ प्रति वर्ग कि.मी.
• चामे गाउँपालिका: ५ वडा; केन्द्र चामे। जनसङ्ख्या १,२७६; क्षेत्रफल ७८.८६ वर्ग कि.मी.; जनघनत्व १६ प्रति वर्ग कि.मी.
• नासोँ गाउँपालिका: पूर्वका धारापानी, थोचे र ताचैबगरछाप समेटिएका। ९ वडा; केन्द्र धारापानी। जनसङ्ख्या १,६७१; क्षेत्रफल ७०९.५८ वर्ग कि.मी.; जनघनत्व २.४ प्रति वर्ग कि.मी.

जनसङ्ख्या

राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार मनाङको कूल जनसङ्ख्या ६,५३८ थियो। सो मध्ये पुरुष ३,६६१ र महिला २,८७७ जनाको विवरण दिइएको छ। स्थानीय तहवार जनसङ्ख्या सम्बन्धी थप तथ्याङ्क वि.सं. २०७८ का आधारमा माथि प्रस्तुत गरिएको छ।

नामाकरण

जिल्लाको नाम यहाँकै सबैभन्दा ठूलो बसोबास क्षेत्र ‘मनाङ’बाट स्थापित भएको बताइन्छ। ‘मनाङ’ शब्द तिब्बती ‘म्हनाङ’बाट विकसित भएको मानिन्छ, जहाँ ‘म्ह’ले सहायता र ‘नाङ’ले दिने अर्थ जनाउँछ। कठिन भू–परिस्थितिमा बाह्य सहयोगको अपेक्षा रहने जनजीवनलाई बोध गराउने व्युत्पत्तिमूलक स्वार्थ यसमा निहित छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

नेपाल राज्य एकीकरणअघिको चरणमा यो भेग लमजुङकेन्द्रित राज्यको अङ्ग भएको उल्लेख पाइन्छ। स्रोतले सन १७८१ र रणबहादुर शाहको शासनकालको प्रसङ्ग जोड्दै त्यही समयसन्दर्भमा क्षेत्रको प्रशासनिक अवस्थाको चर्चा गरेको छ। पछि पश्चिम ३ नम्बर गोश्वारा अन्तर्गत पोखरास्थित बडाहाकिममार्फत यहाँको प्रशासन सञ्चालन गरिएको बताइन्छ। वि.सं. २०१८ मा देश १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा पुनर्संरचना हुँदा मनाङ गण्डकी अञ्चलभित्र छुट्टै जिल्लाका रूपमा स्थापित भयो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मनाङ जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मनाङ जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_64,
  title = {मनाङ जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}