मदन पुरस्कार

मदन पुरस्कार नेपाली कृतिकारका उल्लेखनीय कृतिलाई दिइने प्रतिष्ठित वार्षिक सम्मान हो। यसको प्रशासनिक तथा वितरण जिम्मेवारी मदन पुरस्कार पुस्तकालयले वहन गर्छ। वि.सं. २०१२ मा गुठीको स्थापना घोषणासँग यस पुरस्कारको आरम्भ भयो, र सोही मूलधनको ब्याजबाट यो तथा जगदम्बाश्री पुरस्कार नियमित रूपमा प्रदान गरिँदै आएको छ।

इतिहास र स्थापना

गुठी स्थापनाको सार्वजनिक घोषणा वि.सं. २०१२ असोज १० गते भएको थियो। सोही वर्ष मङ्सिर २८ गते दानपत्रमा सहीछाप गरी संस्थागत रूप दिएको उल्लेख पाइन्छ। प्रारम्भिक अवधिमा गद्य, पद्य, विज्ञान, दर्शन र सामाजिक शास्त्रजस्ता विषयलाई समेट्ने उद्देश्य राखियो। वि.सं. २०१३ मा पहिलो पटक पुरस्कार वितरित हुँदा सत्यमोहन जोशी, चित्तरञ्जन नेपाली र बलराम जोशी विजेता भए।

क्षेत्र र प्रदान परिमिति

यो सम्मान साहित्य, समाजशास्त्र र विज्ञानसम्बन्धी नेपाली भाषाका उत्कृष्ट कृतिहरूलाई लक्षित गर्छ। प्रत्येक वर्ष प्रकाशित उच्चस्तरका कृतिका सर्जक—विद्वान तथा विदुषी—लाई छनोट गरी सम्मानित गरिन्छ। समयान्तरमा कृतिको विधा र शास्त्रीय दायरामा परिवर्तन भए पनि मूल लक्ष्य उत्कृष्ट सिर्जनाको पहिचानमै उन्मुख रह्यो।

राशि र संरचनाको विकास

स्थापनापछि पुरस्कार–राशि र संख्यामा चरणबद्ध परिवर्तन गरिएको छ। आरम्भतर्फका केही प्रमुख रूपान्तरण निम्नानुसार छन्:

• वि.सं. २०२५ सम्म चार विषयमा हरेक वर्ष रू. ४,००० का चार पुरस्कारको प्रावधान।
• वि.सं. २०२६ देखि दुई कृतिका लागि रू. १०,000–१०,000 को व्यवस्था।
• वि.सं. २०३३ देखि एक मात्र सर्वोत्कृष्ट कृतिलाई रू. २५,०००।
• पछि क्रमशः वि.सं. २०४० मा रू. ३०,०००, वि.सं. २०४२ मा रू. ४०,०००, र वि.सं. २०४३ देखि रू. ५०,०००।
• वि.सं. २०५१ देखि राशि रू. १,००,००० पुग्यो, र वि.सं. २०७५ देखि रू. ४,००,००० कायम छ।

आर्थिक स्रोत र प्रशासन

गुठीको मूलधन रू. ४०,००,००० बाट प्राप्त ब्याज आय नै पुरस्कार सञ्चालनको प्रमुख स्रोत हो। यही ब्याजबाट हरेक वर्ष मदन पुरस्कारका साथै जगदम्बाश्री पुरस्कार पनि वितरण गरिने प्रावधान रहेको उल्लेख पाइन्छ।

अभिलेख र ‘पहिलो–पहिलो’

• पहिलो पटक सम्मानित उपन्यास: मन (उपन्यास).
• पहिलो पटक सम्मानित कथा–संग्रह: नयाँ सडकको गीत.
• पहिलो पटक सम्मानित निबन्ध–संग्रह: एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन: प्याज.
• पहिलो पटक सम्मानित महाकाव्य: मानव (महाकाव्य).
• सबैभन्दा कम उमेरमा विजेता: मोदनाथ प्रश्रित (२४ वर्ष, मानव (महाकाव्य) बाट)।
• पहिलो महिला विजेता: पारिजात (शिरिषको फूल बाट)।
• महिलातर्फ अर्को विजेता: झमक घिमिरे (जीवन काँडा कि फूल बाट)।
• एकै परिवारका दुई स्रष्टा विजेता: धनुषचन्द्र गौतम र ध्रुवचन्द्र गौतम.
• सबैभन्दा धेरै पटक सम्मानित स्रष्टा: सत्यमोहन जोशी.
• पहिलो विदेशी विजेता: फादर विलियम बर्क हेलिङ्गयाक्स.

उल्लेखनीय विजेता र कृतिहरू

वि.सं. २०६१ मा नारायण वाग्लेको पल्पसा क्याफे सम्मानित भयो। समयान्तरमा विविध विधाका कृतिहरू पुरस्कृत हुँदै आएका छन्, जसले समसामयिक साहित्य, समाजशास्त्र र वैचारिक जगतमा योगदान पुर्‍याएको देखिन्छ।

पछिल्ला वर्षका विजेताहरू

• वि.सं. २०८१: “उरमाल छुदेन” — काविमो.
• वि.सं. २०८०: “मुकाम रणमैदान” — मोहन मैनाली.
• वि.सं. २०७९: “ऐँठन” — विवेक ओझा.
• वि.सं. २०७८: “अग्नि” — नवराज लम्साल.
• वि.सं. २०७७: “लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज संग्रह” — भगिराज इङ्नाम.
• वि.सं. २०७६: “महारानी” — चन्द्रप्रकाश बानियाँ.

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मदन पुरस्कार।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मदन पुरस्कार. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0

@misc{ne_253,
  title = {मदन पुरस्कार},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}