नेपालका जिल्लाहरू

नेपालका जिल्लाहरू संघीय संरचनामा प्रदेशपछिको प्रशासनिक तह हो, जसले प्रदेश र स्थानीय सरकारबीच संस्थागत कडी बनाउँछ। देशभरि जम्मा ७७ जिल्ला रहेको छ, र हरेक जिल्ला भित्र नगरपालिकाहरू तथा गाउँपालिकाहरूको संयोजन हुन्छ। हालको संरचना २०७२ असोज ३ गतेको नयाँ व्यवस्थाबाट कार्यान्वित भएको मानिन्छ, जसले पुराना सीमाहरूलाई प्रदेशअनुसार मिलायो। २०७२ भदौ ५ गतेको सरकारी निर्णयअनुसार रुकुम जिल्ला र नवलपरासी छुट्टिएर दुई–दुई भागमा पुनर्संरचित भए।

प्रमुख जिल्ला अधिकारी

जिल्लामा सरकारको सर्वोच्च प्रशासकीय प्रतिनिधि प्रमुख जिल्ला अधिकारी हुन्छन्। उनीहरूलाई गृह मन्त्रालय मातहतबाट खटाइन्छ, र सुरक्षा, प्रशासन, शिक्षा तथा स्वास्थ्यसहित सरकारी कार्यालयहरूको समन्वित अनुगमनको जिम्मेवारी हुन्छ। आपतकालीन अवस्थाको व्यवस्थापन र कानून–व्यवस्थाको सम्हालमा पनि प्रमुख जिल्ला अधिकारी अग्रपंक्तिमा रहन्छन्।

जिल्ला समन्वय समिति

जिल्लास्थरमा निर्वाचित संरचना जिल्ला समन्वय समिति हो, जसले जिल्ला सभाको कार्यकारी निकायको रूपमा काम गर्छ। समितिले प्रदेश सभा र गाउँपालिका/नगरपालिका बीच नीतिगत तथा कार्यान्वयनसम्बन्धी समन्वय गर्छ। राजनीतिक प्रकृतिका विवाद देखिएमा प्रदेश तहसँग मिलेर समाधान प्रक्रियामा सहजीकरण गर्ने जिम्मेवारी यसकै हो।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

राजेन्द्र वीरविक्रम शाह र भीमसेन थापा को कालखण्डमा देश १० जिल्लामा विभाजित गरिएको उल्लेख छ। दुधकोशीको पूर्वतर्फको ठूलो भूभाग एकीकृत भएर धनकुटा नामक एक जिल्ला मानिन्थ्यो। राणा शासनको समयमा, विशेषतः वीरशम्शेर जङ्गबहादुर राणा को पालामा, नेपाल ३२ जिल्लामा पुनर्संगठित भयो, र डोटी, पाल्पा तथा धनकुटा गरी तीन गौँडा पनि राखिए। तीमध्ये २० पहाडी र १२ तराई जिल्लाहरू रहेका थिए, र २०१८ सालको संविधान लागू नहुञ्जेल यही व्यवस्था प्रचलनमा रह्यो। त्यतिबेला प्रत्येक जिल्लामा सदरमुकामसहित ‘बडा हकीम’ (जिल्ला प्रशासक) जिम्मेवार पदमा हुन्थे।

पञ्चायती काल र विकास जिल्ला

वि.सं. २०१८ मा परम्परागत ३२ जिल्लालाई १४ अञ्चल र ७५ विकास जिल्लामा पुनर्संरचना गरियो। पञ्चायती व्यवस्थामा जिल्ला पञ्चायत देशका चार प्रमुख प्रशासनिक तहमध्ये एक थियो। बहुदलीय प्रणाली फर्किएपछि, जिल्ला स्तरमा विकास नीतिनिर्माणका लागि जिल्ला विकास समिति गठन भयो। यसले जिल्ला योजना, अनुगमन र स्थानीय तहहरूसँगको सहकार्यमा दीर्घकालीन भूमिका खेल्यो।

संघीय पुनर्संरचना र वर्तमान अवस्था

२०७२ असोज ३ पछि नेपाल ७ प्रदेशमा पुनर्संरचना भयो, र अनुसूची ४ ले प्रचलित जिल्लाहरूलाई मिलाएर प्रदेशका सीमाहरू परिभाषित गर्‍यो। सोही प्रक्रिया अनुसार नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला गण्डकी प्रदेशतर्फ राखियो, र नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशमा समावेश गरियो। त्यस्तै, पूर्वी रुकुम जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशमा र पश्चिम रुकुम जिल्ला कर्णाली प्रदेशमा राखिए। यसअघि रहेको जिल्ला विकास समिति लाई प्रतिस्थापन गरी जिल्ला समन्वय समिति परिचालित भयो, र देशभरि जिल्लाको संख्या ७७ मा पुगेको अवस्था कायम छ।

प्रदेशअनुसार जिल्लाको संख्या

प्रदेशगत संरचनामा जिल्लाहरू यसरी बाँडिएका छन्। यसले संघीय नक्सामा प्रशासनिक भार र प्रतिनिधित्व वितरण बुझ्न मद्दत गर्छ।

• कोशी प्रदेश: १४ जिल्ला
• मधेश प्रदेश: ८ जिल्ला
• बागमती प्रदेश: १३ जिल्ला
• गण्डकी प्रदेश: ११ जिल्ला
• लुम्बिनी प्रदेश: १२ जिल्ला
• कर्णाली प्रदेश: १० जिल्ला
• सुदूरपश्चिम प्रदेश: ९ जिल्ला

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालका जिल्लाहरू।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपालका जिल्लाहरू. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82

@misc{ne_6,
  title = {नेपालका जिल्लाहरू},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}