पश्चिम रुकुम जिल्ला कर्णाली प्रदेशको पहाडी भू–भागमा अवस्थित जिल्ला हो, जसको प्रशासनिक रूपान्तरण २०७४ मा भएको संरचनात्मक बदलावसँग सम्बन्धित छ। स्रोतहरूमा सदरमुकामका रूपमा कहिले खलङ्गा र कहिले मुसिकोट नगरपालिका उल्लिखित भएकाले आधिकारिक केन्द्रबारे मतभेद देखिन्छ। यसको क्षेत्रफल १,२१३.४९ वर्गकिलोमिटर रहेको छ। २०७८ को गणनाअनुसार जनसंख्याका तथ्याङ्क दुई अलग अंकमा दिइएकाले कुल संख्या करिब १.६६ लाखको दायरामा पर्दछ।
उमेर, साक्षरता र बसोबासका ढाँचा
२०७८ का तथ्याङ्कअनुसार ५ वर्ष मुनिका बालबालिका ९.९२% छन्। साक्षरता दर ७५.७४% पुगेको छ। लिङ्ग अनुपातमा प्रति १००० पुरुषमा १०५६ महिला दर्ता छन्। करिब ५९.४६% अर्थात् ९९,१४३ जना नगर क्षेत्रभित्र बसोबास गर्ने बताइन्छ।
जातीय संरचना
जिल्लामा करिब ८५% खस समुदायको वर्चस्व देखिन्छ। त其中 क्षेत्री करिब ५३% सहित बहुलक हुन् र खस दलित समुह करिब २१% पुगेका छन्। पहाडी जनजातिको हिस्सा करिब १५% छ, जसमा मगर समुदाय करिब १४% रहेको उल्लेख छ।
भाषा र धर्म
आफ्नो मातृभाषा रूपमा ९८.३५% ले नेपाली बोल्ने र करिब १.२२% ले मगर खाम प्रयोग गर्ने देखिन्छ। धार्मिक संरचनामा करिब ९७.५३% हिन्दु, १.२३% इसाई, ०.६१% बुद्ध, ०.५७% प्रकृति र ०.०६% अन्य वा उल्लेख नभएका रहेका छन्।
यातायात र सडक पहुँच
दोस्रो जनआन्दोलन (वि.सं. २०६३) पछि यातायात विस्तारले तीव्रता पाएको बताइन्छ। हाल सडक विस्तारसँगै बस तथा जीपले काठमाडौं, दक्षिणी तराई र प्रमुख सहरहरूसँग यो क्षेत्र जोड्न थालेका छन्। राप्ती राजमार्ग मार्फत मुसिकोटलाई दक्षिणतर्फ सल्यान खलङ्गा, तुलसीपुर र महेन्द्र राजमार्गसँग जोड्ने काम २०६६ सालतिर निर्माणाधीन रहेको उल्लेख छ। अर्को पक्षमा राष्ट्रिय गौरवको मध्यपहाडी लोकमार्ग पनि निर्माण चरणमै रहेको बताइन्छ, जसले पूर्व–पश्चिम हिमाली भिरालो भेग पार गरी १,७६७ किमीसम्म सञ्जाल बिस्तार गर्ने लक्ष्य लिएको छ। दाङको तुलसीपुरबाट मुसिकोटसम्म करिब ४ घण्टाको बसयात्रा र काठमाडौं हुँदै आउँदा झन्डै २४ घण्टा समय लाग्ने जनाइएको छ।
हवाई सेवा र विमानस्थल
जिल्लामा दुई हवाई केन्द्र क्रियाशील छन्। चौरजहारी विमानस्थल भेरी नदी नजिक, समुद्री सतहबाट करिब ७६२ मिटर उचाइमा अवस्थित छ। त्यहाँ ८५० मिटर लामो र ३० मिटर चौडाइको घाँसे धावनमार्ग छ र १० वटा जहाज उभ्याउने स्थल रहेको बताइन्छ। गृहयुद्धअघि यो स्थानीय यात्रा र सेवाका लागि प्राथमिक प्रवेशद्वार सरह प्रयोग हुन्थ्यो, तर पहुँच मुख्यतः पैदल वा घोडा बाटोबाट सम्भव थियो।
रुकुमको सल्ले विमानस्थल (रुकुम सल्ले विमानस्थल) जिल्ला केन्द्र नजिक पर्दछ र सडक सम्करणले छुन पुग्नेगरी राप्ती राजमार्ग सँग जोडिन्छ। यसको धावनमार्ग करिब ६५० मिटर लामो छ र चारवटा विमान पार्किङ सुविधा छ। नेपालगञ्जदेखि सल्लेसम्म १५–२० मिनेटमा उडान पुग्ने, र काठमाडौंबाट करिब ९० मिनेट लाग्ने उल्लेख पाइन्छ। यी दुवै हवाई सुविधाले यात्रु ढुवानीमा सहायक तर गौण विकल्पका रूपमा सेवा दिएका छन्।
स्थानीय तहहरू
जिल्लामा ६ वटा स्थानीय तह छन्—तीमध्ये ३ नगरपालिका र ३ गाउँपालिका। तिनको संरचना यसरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:
- मुसिकोट नगरपालिका: वडा संख्या १४; केन्द्र खलङ्गा; जनसंख्या ३४,२७०; क्षेत्रफल १३६.०६ वर्गकिमि; घनत्व करिब २५०/वर्गकिमि।
- आठबिसकोट नगरपालिका: वडा १४; केन्द्र आठबिसकोट; जनसंख्या ३५,९१७; क्षेत्रफल ५६०.३४ वर्गकिमि; घनत्व करिब ६४/वर्गकिमि।
- चौरजहारी नगरपालिका: वडा १४; केन्द्र विजयश्वरी; जनसंख्या २८,९५६; क्षेत्रफल १०७.३८ वर्गकिमि; घनत्व करिब २७०/वर्गकिमि।
- बाँफिकोट गाउँपालिका: वडा १०; केन्द्र बाँफिकोट; जनसंख्या २१,०३३; क्षेत्रफल १९०.४३ वर्गकिमि; घनत्व करिब ११०/वर्गकिमि।
- त्रिवेणी गाउँपालिका: वडा १०; केन्द्र सिम्रुतु खारानेटा; जनसंख्या २०,५२५; क्षेत्रफल ८५.४९ वर्गकिमि; घनत्व करिब २४०/वर्गकिमि।
- सानीभेरी गाउँपालिका: वडा ११; केन्द्र सिम्ली; जनसंख्या २४,७५९; क्षेत्रफल १३३.८ वर्गकिमि; घनत्व करिब १९०/वर्गकिमि।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “पश्चिम रुकुम जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q53018063
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९९/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पश्चिम रुकुम जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE_%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). पश्चिम रुकुम जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE_%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_78,
title = {पश्चिम रुकुम जिल्ला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AE_%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
